logoL
contactImg homeImg
Ελληνοσουηδικές Όψεις
Svenska Grekiska Perspektiv

ΘΕΑΤΡΙΚΑ ΕΡΓΑ/
TEATERPJÄSER


Strindberg: Historiska miniatyrer

Sokrates sokrates Σωκράτης  sokratisGr

Strindberg: Historiska miniatyrer, Sokrates

HISTORISKA MINIATYRER

av August Strindberg

(Bonniers, Sthlm: 1917)

Sokrates


Sparta hade besegrat Athen, och Athen låg i ruiner. Folkväldet var slut och man hade fått trettio tyranner. Sokrates och Euripides vandrade bedrövade bland spillrorna på Agoran. Sokrates talade:

- På ruinerna av Athens murar! Vi äro vordna spartaner; ville icke ha en tyrann, och fingo trettio.

- Jag reser norrut, sade Euripides, jag går till Macedonien, dit jag är bjuden.

- Du gör rätt, då tyrannerna förbjudit dina tragedier.

- Det är sanningen.

- Och mig ha de förbjudit undervisa.

- Ha de förbjudit Sokrates tala? Nej! Alltså kan han undervisa, ty han kan icke tala utan att han undervisar. Men de måtte ha förbjudit oraklen att tala, ty de ha upphört sia. Allting har upphört. Hellas har upphört! Och varför?

- Ja, fråga! Har Zeus fött den son, som skulle störta honom, och vilken Eschylos bebådade?

- Ho vet? Folket har infört en ny gud som heter Adonai eller Adonis. Han är från Österlandet, och hans namn betyder Herren. Vem är den nye guden ?

- Säg den som kan! Han lär skola dö och stiga upp från de döda. Men de ha fått en gudinna också. Har du hört om Kybele, gudarnas moder, en jungfru, som i Rom dyrkas i likhet med Vesta av vesta-liska präster?

- Det är så mycket nytt, och oklart likt vin i jäsning. Där kommer Aristofanes. Farväl, min vän, för sista gången här i livet.

- Vänta! Aristofanes vinkar! Nej se, han gråter! Aristofanes gråter!

Aristofanes kom fram.

- Euripides! sade han, gå icke förrän jag talat.

- Kan du tala? svarade Euripides.

- Jag gråter.

- Fall inte ur rollen! Skall detta föreställa tårar?

- Beklaga en olyckskamrat, Euripides; tyrannerna ha stängt min teater.

- Sokrates, skall jag beklaga min bödel?

- Jag tror att Nemesis' tempel är öppnat igen! svarade Sokrates. Aristofanes var aldrig naiv förr,

nu är han det med besked.

- Jag beklagar dig då, Aristofanes, att du icke får smäda mig mer. Jag

förlåter dig, men jag vill icke hjälpa fram dina komedier. Det är för mycket begärt!

-Nu följer jag Euripides hem!


Sokrates satt hos Aspasia, som hade åldrats.

- Euripides har gått till Macedonien, sade Sokrates.

- Ifrån sina hustrur.

- Du är vorden bitter.

- Jag är trött på ruiner och alltsammans. Tyrannerna mörda medborgare.

- Det är tyrannernas syssla.

- Få vi lugn snart?

- På Kerameikos i en cederkista.

- Jag vill icke dö, jag vill leva, men lugnt!

- Att leva är icke lugnt.

- Jo, om man har det bra.

- Det har man aldrig.

- Nej, om man är illa gift som du, Sokrates.

- Min hustru är nog den värsta; hade hon icke fått mig till man, vore hon mördad.

- Xantippa förråder dig med sitt skvaller; och som hon icke förstår vad du säger, ger hon vanställda bilder av dina tankar och din person.

- Det vet jag, men kan icke hjälpa't.

- Varför sitter du kvar i förnedringen?

- Varför fly? Endast för övermakten har man rätt att fly, och Xantippa är icke min övermakt.

- Du är förbjuden vid dödsstraff att föreläsa; det vållar hon och Anytos.

- Hon må vålla min död, så har hon dock endast vållat min befrielse...


  • Aspasia, jag hör att vår vänskap är på nedgående; du har fått nya vänner,

du är vorden en annan; låt mig säga farväl inna'n Lysikles kommer.

- Känner du honom?

- Ja, och hela staden talar om ditt äktenskap.

- Med boskapshandlaren Lysikles

- Det är din sak, jag talar icke på den.

- Men du tycker att Perikles* minne borde bättre ha bevarats?

- Jag skulle gärna ha sett Aspasias minne bättre bevarat, men då jag sett athenare gå med blomsterkransar smyckade att fira Athens undergång, när jag sett Fidias...

- Hur skall då Sokrates sluta?

- Dock icke som Aspasia.

- Gudarne gyckla med oss! Akta dig, Sokrates!


Sokrates satt slutligen i fängelse, anklagad att ha förfört ungdomen och smädat eller förnekat statens gudar. Bland åklagarna nämndes: En ung,

dålig diktare Mielitos, garvaren Anytos och talaren Lykon.


Sokrates höll sitt försvarstal och förklarade att han alltid trott på Gud och på sitt samvetes röst

(daimonion). Han dömdes till giftbägaren, hölls i fängelse, där han dock fick råka sin hustru och sina

få kvarlevande vänner.



Nu var hustrun inne och grät.


- Gråt icke, sade Sokrates; du har ingen skuld i detta.

- Vill du icke se barnen?

- Varför skulle jag slita sönder deras små hjärtan med ett onyttigt avskedstagande? Gå du till gossarna och trösta dem; förströ dem med en utfärd i skogarna.

- Skulle vi glädjas då du dör?

- Glädjens att mina lidanden fått ett slut, fröjden eder att jag dör med ära...

- Har du ingen sista önskan?

- Jag önskar ingenting, jo, frid, frihet från era dåraktiga tårar och suckar, och er störande klagan.

- Gå, hustru, och tänk att Sokrates vill sova, ty han är trött och knarrig; tänk att han vaknar igen och då är utvilad, föryngrad, glad och älskvärd.

- Jag önskar att du lärt mig allt detta förut; av mig hade du ingenting att lära.

- Jo, av dig lärde jag tålamod och behärskning!

- Förlåter du mig?

- Det kan jag icke! Ty det har jag redan gjort.


- Säg farväl nu som om jag skulle resa. Säg: välkommen åter! som om jag snart vore tillbaka!

- Far då väl, Sokrates, var icke ond på mig!

- Nej, jag är mycket god!

- Farväl, min make, för evigt!

- Icke för evigt! Du önskar ju återse mig. Gör en glad min och säg: Vi ses igen!

- Vi ses igen!

- Så där!

- Och när vi ses igen, gå vi tillsammans med barnen ut i skogarna.

- Sokrates var icke den jag trodde...

- Gå, jag vill sova!


Och hon gick, men mötte i dörren Platon och Kriton.


- Stunden nalkas, vänner! sade Sokrates, matt och med brinnande blickar.

- Har du lugn, mästare?

- Sanningen att säga, är jag ganska lugn; glad vill jag icke påstå, men mitt samvete oroar mig icke.

- När, Sokrates, när... skall det ske?

- Du menar, när... det skall ske, det sista?

- Platon, min bäste, min käre ... det hastar... jag har nyss njutit en sömn... jag har varit över floden, på andra sidan; jag har sett i ett ögonblick den oförgängliga skönhetens urbilder, av vilka tingen endast äro dunkla avbilder... jag har skådat framtiden, människosläktets öden; jag har talat vid de mäktiga, höga, rena; jag lärde den visa ordning, som styrer den skenbara stora oredan; jag bävade över alltets outgrundliga hemlighet, som jag grep i en aning; och jag fattade hela vidden av min okunnighet.

Platon, du skall skriva't. Du skall lära människobarnen att med måttfull ringaktning skåda på tingen, att med vördnad se upp till det osynliga, ära skönheten, odla dygderna och hoppas på förlossningen, under arbetet, i plikterna och genom försakelsen!


Han gick till bädden och lade sig ner. Platon följde:

- Är du sjuk, mästare?

- Nej, jag har varit, men nu tillfrisknar jag.

- Har du, redan...

- Jag har redan tömt bägaren!

- Den visaste går ifrån oss.

- Ingen dödlig är vis! Men jag prisar gudarna, som givit mig blygsel och rättskänsla.


Så blev det tyst i rummet.


Sokrates är död!


Στρίντμπεργ : Ιστορικές μικρογραφίες, Σωκράτης

HISTORISKA MINIATYRER av August Strindberg (Bonniers, Sthlm: 1917)
Μετάφραση: Οδ. Παπαθανασίου

O Σωκράτης

Η Σπάρτη είχε νικήσει την Αθήνα, στα ερείπια της οποίας εγκαταστάθηκαν οι τριάκοντα τύραννοι, καταλύοντας το δημοκρατικό πολίτευμα. Ο Σωκράτης με τον Ευριπίδη περπατούσαν θλιμμένοι, ανάμεσα στα συντρίμμια της Αγοράς, κι ο Σωκράτης έλεγε:
- Στα ερείπια των τειχών της Αθήνας! Γίναμε Σπαρτιάτες, δεν θέλαμε τύραννο στο κεφάλι μας και τώρα έχουμε τριάντα.
- Εγώ φεύγω προς το βορρά, πάω στη Μακεδονία όπου με προσκάλεσαν, λέει ο Ευριπίδης.
- Καλά κάνεις, από τη στιγμή που οι Τύραννοι έχουν απαγορεύσει τις τραγωδίες σου.
- Αυτό είναι αλήθεια.
- Κι εμένα μ' έχουν απαγορέψει να διδάσκω.
- Απαγόρεψαν το Σωκράτη να μιλάει; Όχι! Μα αυτός δεν μπορεί να μιλάει χωρίς να διδάσκει, είναι σαν να του απαγόρεψαν να μιλάει. Αυτοί πρέπει να απαγόρευσαν ακόμα και το μαντείο να μιλάει, γιατί έχουν σταματήσει να δίνουν προφητείες. Η Ελλάς έχει παραλύσει. Γιατί;
- Ναι, μάλιστα, αυτό είναι το ερώτημα! Γέννησε ο Δίας τον γιό που θα τον αποκαθήλωνε, όπως μας προανήγγειλε κι ο Αισχύλος;
- Ποιος ξέρει; Ο λαός έχει αρχίσει να λατρεύει έναν νέο θεό, ο οποίος λέγεται Άδωναι ή Άδωνις. Είναι από τις ανατολικές χώρες, και τ' όνομά του σημαίνει Κύριος. Ποιος είναι ο νέος θεός;
- Ρώτησε αυτόν που ξέρει! Λέγεται ότι θα θανατωθεί και θα αναστηθεί από τους πεθαμένους. Έχουν ακόμη και μια θεά. Έχεις ακούσει για την Κυβέλη, τη μητέρα των θεών, μία παρθένο, η οποία στη Ρώμη λατρεύεται όπως η Βέστα από τις ιέρειες Βεσταλίδες;
- Είναι τόσα πολλά τα νέα και ασαφή όπως ο μούστος που βράζει. Ά να, έρχεται ο Αριστοφάνης. Αντίο, φίλε μου, για τελευταία φορά σ' αυτή εδώ τη ζωή.
- Περίμενε! Ο Αριστοφάνης κάνει νόημα! Όχι, κοίτα, κλαίει!
Ο Αριστοφάνης ήρθε μπροστά τους και είπε:
- Ευριπίδη! μη φεύγεις προτού μιλήσω.
- Μπορείς να μιλήσεις; απάντησε ο Ευριπίδης.
- Κλαίω.
- Έλα μην ξεφεύγεις από το ρόλο σου. Είναι δάκρυα αυτά;
- Είναι να θλίβεσαι για τον άτυχο σύντροφό σου, Ευριπίδη! Οι τύραννοι κλείσανε το θέατρό μου.
- Σωκράτη, να λυπηθώ για το δήμιό μου;
- Νομίζω ότι το ιερό της Νέμεσης ξανάνοιξε πάλι! απάντησε ο Σωκράτης. Ο Αριστοφάνης δεν υπήρξε ποτέ του αφελής, τώρα όμως απόδειξε ότι έγινε αφελής.
- Λυπάμαι, Αριστοφάνη, που δεν μπορείς να με βρίζεις άλλο πια. Σε συγχωρώ, αλλά δεν θέλω να συνεργήσω να προβληθούν οι κωμωδίες σου. Η αξίωσή σου υπερβαίνει τα όρια.
- Θα πάω με τον Ευριπίδη στο σπίτι, τώρα!
Ο Σωκράτης καθόταν στην Ασπασία που είχε γεράσει:
- Ο Ευριπίδης έφυγε για τη Μακεδονία, είπε ο Σωκράτης.
- Έφυγε από τις γυναίκες του.
- Είσαι πικρόχολη.
- Είμαι κουρασμένη με τα ερείπια και όλα αυτά που συμβαίνουν. Οι τύραννοι δολοφονούν τους πολίτες.
- Ακριβώς, αυτή είναι η δουλειά των τυράννων.
- Τι λες θα βρούμε την ησυχία μας γρήγορα;
- Στον Κεραμικό, μες στο φέρετρο.
- Δεν θέλω να πεθάνω, θέλω να ζήσω, αλλά με την ησυχία μου.
- Η ζωή δεν είναι η ησυχία!
- Κι όμως, είναι, όταν περνάς καλά.
- Αυτό δεν γίνεται.
- Όχι, όταν είναι κάποιος κακοπαντρεμένος, όπως εσύ Σωκράτη.
- Η γυναίκα μου είναι μάλλον η χειρότερη, αν δεν είχε παντρευτεί εμένα, θα την είχαν σκοτώσει.
- Η Ξανθίππη σε προδίδει με τα κουτσομπολιά της, κι όπως δεν καταλαβαίνει αυτά που λες εσύ, κατασκευάζει παραποιημένες εικόνες από τις σκέψεις σου και το πρόσωπό σου.
- Το γνωρίζω, αλλά δεν μπορώ να βοηθήσω σε κάτι.
- Γιατί κάθεσαι και ανέχεσαι την ταπείνωση;
- Γιατί να αποδράσω; Μόνο από την υπερεξουσία δικαιούται κάποιος ν' αποδράσει και δεν είναι η Ξανθίππη αυτή που μ' εξουσιάζει.
- Σου έχει απαγορευτεί με ποινή θανάτου να διδάσκεις. Αυτό το προκάλεσαν αυτή κι ο Άνυτος.
- Ήθελε μάλλον να προκαλέσει το θάνατό μου, ωστόσο, κατάφερε να με απελευθερώσει.
- Ασπασία, ακούω ότι η φιλία μας πήρε την κατιούσα, έκανες νέους φίλους και είσαι με άλλον. Να σου πω αντίο πριν έρθει ο Λυσικλής.
- Τον γνωρίζεις;
- Βέβαια, κι όλη η πόλη μιλάει για τον γάμο σου.
- Με τον ζωέμπορο, τον Λυσικλή;
- Είναι δική σου υπόθεση, εγώ δεν μιλάω μ' αυτόν.
- Πιστεύεις, όμως, ότι η μνήμη του Περικλή έπρεπε να διατηρηθεί καλύτερα;
- Θα προτιμούσα να διαφυλαχτεί καλύτερα η μνήμη της Ασπασίας, αλλά όταν βλέπω τους Αθηναίους, ανθοστολισμένους να γιορτάζουν την κατάρρευση της Αθήνας, όταν βλέπω το Φειδία…
- Ποιο θα είναι το δικό σου τέλος Σωκράτη;
- Ε, όχι και σαν της Ασπασίας, βέβαια.
- Οι θεοί μας εμπαίζουν! Πρόσεχε τον εαυτό σου Σωκράτη! …
O Σωκράτης τελικά φυλακίστηκε, κατηγορούμενος ότι διέφθειρε τη νεολαία και βλαστήμησε ή αρνήθηκε τους θεούς. Ανάμεσα στους κατήγορους κατονομάστηκαν: Ένας νεαρός αποτυχημένος ποιητής, ο Μέλητος, ο βυρσοδέψης Άνυτος και ο ρήτορας Λύκων. Ο Σωκράτης υπερασπίστηκε τον εαυτό του και εξήγησε ότι πάντα πίστευε στο Θεό και στη φωνή της συνείδησής του (το δαιμόνιο). Καταδικάστηκε να πιει το κώνειο, και κρατήθηκε στη φυλακή, όπου τον επισκέφτηκαν η γυναίκα του και οι λίγοι φίλοι που του απέμειναν.
Τώρα, η γυναίκα του ήταν μέσα κι έκλαιγε.
- Μην κλαις, εσύ δεν φταις καθόλου γι' αυτό.
- Δεν θέλεις να δεις τα παιδιά;
-Γιατί να βασανίζω το μυαλουδάκι τους μ' έναν ανώφελο αποχαιρετισμό; Πήγαινε στα παιδιά και παρηγόρησέ τα. Πηγαίνετε καμιά βόλτα στο δάσος να δροσιστείτε.
- Να χαιρόμαστε την ώρα που εσύ πεθαίνεις;
- Χαρά γιατί ο πόνος μου έχει ένα τέλος και η τέρψη σας ανήκει γιατί πεθαίνω έντιμα.
- Δεν έχεις καμιά τελευταία επιθυμία;
- Δεν επιθυμώ τίποτα, μάλιστα, γαλήνη, ελευθερία από τα δειλά κλάματά σας, τους αναστεναγμούς σας και τα ενοχλητικά παράπονα.
- Πήγαινε, γυναίκα, και σκέψου ότι ο Σωκράτης θέλει να κοιμηθεί, γιατί είναι κουρασμένος και καταπονημένος, σκέψου ότι θα ξυπνήσει πάλι ξεκούραστος, ανανεωμένος, χαρούμενος και αγαπητός.
- Θα ήθελα πολύ να μου τα είχες μάθει όλα αυτά νωρίτερα. Από εμένα εσύ δεν είχες να μάθεις τίποτα.
- Και βέβαια έμαθα! Την υπομονή και την αυτοσυγκράτηση!
- Με συγχωρείς;
- Δεν μπορώ να το κάνω, γιατί ήδη το έχω κάνει. Πες αντίο τώρα σαν να πήγαινα σε ταξίδι. Πες: καλώς ήρθες πάλι! σαν να γύρισα γρήγορα πίσω!
- Αντίο, Σωκράτη, μη μου κρατάς κακία!
- Όχι, βέβαια, είμαι καλός άνθρωπος!
- Αντίο, άντρα μου, για πάντα!
- Όχι για πάντα! Επιθυμείς βέβαια να με ξαναδείς. Πες χαρούμενα: Θα ιδωθούμε πάλι.
- Θα ιδωθούμε πάλι!
- Έτσι, μάλιστα. Και όταν θα ξανανταμώσουμε θα πάμε με τα παιδιά στα δάση.
- Ο Σωκράτης δεν ήταν αυτός που πίστευα…
- Πήγαινε θέλω να κοιμηθώ!
- Και όπως έφευγε, συνάντησε στην πόρτα τον Πλάτωνα και τον Κρίτωνα.
- Η στιγμή πλησιάζει φίλοι! είπε ο Σωκράτης, εξασθενημένος και με σπινθηροβόλα μάτια..
- Είσαι ήρεμος δάσκαλε;
- Για να πω την αλήθεια, είμαι αρκετά γαλήνιος, δεν μπορώ να ισχυριστώ ότι είμαι και χαρούμενος, αλλά η συνείδησή μου δεν με ανησυχεί.
- Πότε, Σωκράτη, πότε … θα συμβεί;
- Εννοείς πότε … θα συμβεί το τελευταίο;
- Πλάτωνα, εσύ που είσαι ο πιο αγαπημένος μου και ο καλύτερός μου…
- Όπου να 'ναι έρχεται …
- Μόλις τώρα είχα έναν απολαυστικό ύπνο. …
- Ήμουνα πάνω από τον ποταμό, από την άλλη πλευρά. Είδα για μια στιγμή, τις όψεις της αθάνατης ομορφιάς, της οποίας τα πράγματα είναι ασαφείς απομιμήσεις …
- Αγνάντεψα το μέλλον, τη μοίρα του ανθρώπινου γένους, Μίλησα με το μεγαλειώδες, το υψηλό και το καθαρό. Έμαθα Τη σοφή τάξη πραγμάτων που καθυποτάσσει την φαινομενικά απέραντη αταξία. Ανατρίχιασα στα ανεξερεύνητα μυστικά του παντός που συνέλαβα για μια στιγμή, και κατάλαβα όλο το μέγεθος της αμάθειάς μου. Πλάτωνα, εσύ θα γράψεις κάτι. Να μάθεις στις νεότερες γενιές να ν αντιμετωπίζουν τα πράγματα με μέτρο και σεβασμό, να προσέχουν με ευλάβεια αυτά που δεν φαίνονται, να τιμούν το όμορφο, να καλλιεργούν τις αρετές και να ευελπιστούν στον τοκετό, στην εργασία, στα καθήκοντα και δια της θυσίας.
Πήγε στο κρεβάτι και ξάπλωσε. Ο Πλάτωνας ακολούθησε.
- Είσαι άρρωστος δάσκαλε;
- Όχι, ήμουν άρρωστος αλλά τώρα συνέρχομαι.
- Έχεις ήδη…
- Έχω ήδη πιει το κώνειο.
- Ο πιο σοφός μας φεύγει.
- Κανένας θνητός δεν είναι σοφός. Αλλά δοξάζω τους θεούς που μ' έδωσαν αισχύνη και αίσθημα δικαιοσύνης.
Έτσι έγινε ησυχία στο δωμάτιο:
Ο Σωκράτης είναι νεκρός!