Agne Hamrin:

Varför blev Sparta spartanskt?

Möte med Sokrates

 

 

Ο Σπαρτιάτης πολεμιστής spartiatis Krigaren från Sparta

Varför blev Sparta spartanskt? Agne Hamrin ställer och diskuterar denna fråga i den följande urvalda artikeln som ingår i hans bok "En vår i Grekland" (Bonniers, 1960). I denna bok, kommer Hamrin "rakt in i det förgångna, i en kulturell och historisk verklighet, där Grekland möter, sällsamt inbäddad i fornstora minnen".

  • Varför blev Sparta spartansk?
  • Γιατί η Σπάρτη έγινε σπαρτιάτικη;

Agne Hamrin

Varför blev Sparta spartanskt?

   Dyrgripen i Spartas lilla men mycket intressanta antikmuseum är en torso som i den konsthistoriska litteraturen ibland kallas ”Leonidas”, ibland ”Krigaren från Sparta”. Länge stod torson uppställd i Atens nationalmuseum, men någon gång på 30-talet fördes den till Sparta. Det lokalpatriotiska kravet på att få hem detta fascinerande konstverk tillgodosågs därmed. Och det var, tycker man, rätt och riktigt att så skedde. Här och ingen annanstans skall torson stå på hedersplats, som ett blickfång för besökaren så snart denne trätt inom museet. Här är den hemma, här befinner den sig i den enda passande miljön. Föremålen runtom speglar väsentliga sidor av Spartas väsen, men det är samtidigt som om de strålade samman i en brännpunkt: torson. Man kan förstå museivaktmästarna, när de ohöljt läger sin stolthet över sin ”Leonidas” i dagen.

Från början var det naturligtvis en fullständig staty. Grekerna gjorde inte, som romarna, porträttbyster. De ville framställa hela människokroppen, endast så kunde ett konstverk, menande de, ge en trogen bild av människan i hennes totalitet. Men kvar av statyn är numera bara huvudet och bålen. Armar och ben saknas. För oss är den stympade statyn skönare så. Bristerna eggar vår fantasi. Vi fyller med blick och tanke och känsla ut vad som fattas. Betraktandet av en grekisk torso blir på det sättet en skapelseakt. Åskådaren tvingas att bli skapande konstnär.

Konsthistoriskt kan ”Krigaren från Sparta” dateras till omkring 490 f.Kr. Han är sålunda ett verk från en tid, då den arkaiska epoken klingar ut och upptakten till den ”stränga” eller preklassiska stilen äger rum. Det finns mycket kvar av det arkaiska. Man ser det framförallt i vissa detaljer: leendet och frisyren. Men den arkaiska stelheten och frontaliteten är redan övervunna. Torson pekar fram emot det som skulle komma att ske under den följande generationen: den grekiska konstens befrielse ur arkaismens tvångströja.
Vad är det vi ser? En naken manlig gestalt, lätt framåtböjd liksom beredd till språng. En muskulös, hårt tränad men samtidigt smidig kropp. Huvudet krönes av en väldig hjälm, vars kindplåtar, utformade som vädurshuvuden, inramar det kraftfulla ansiktet – med det arkaiska leendet spelande på läpparna. Resten får vi supplera. Men det är inte svårt. Vi får tänka till en lans i högra handen, en sköld i vänstra. De kompletterar hjälmen med sin trotsiga kam. Benen bör rimligtvis ha varit klädda med benskenor. Så har vi då honom i vår inbillning: den spartanske krigaren. Han går till angrepp mot en tänkt fiende. Det är någonting oerhört offensivt över figuren. Och trots leendet verkar han skräckinjagande. Som i intet annat konstverk möter vi i denna torso den spartanska krigsandan förkroppsligad. Så långt kommen säger man sig: om inte detta är ett realistiskt porträtt av Leonidas, bör hjälten från Termopyle ha sett ut just så. Men vi kan ju också nöja oss med att konstatera, att vi här står framför den ideala spartanska soldattypen, sådan denna uppfattades av den okända konstnären och hans samtida i den begynnande 400-talet.

Det är också den bilden av Sparta som levat genom tiderna, till synes oåterkalleligen fixerad. Den bistra, hårda, hänsynslösa, allt mjukt och vekt i människosinnet kuvande och dödande militärstaten Sparta. Det spartanska Sparta. Det anti-grekiska Sparta, rivalen och motsatsen till detta Aten som för oss är synonymen för det grekiska Grekland, för det ljusa och öppna, det kulturskapande Hellas.

Anblicken av krigartorson väcker en fråga till liv: Varför blev Sparta -spartanskt? Och ännu en fråga: Var det alltid så –spartanskt?

Och nu kommer vi till en paradox. Varje resenär på väg till Sparta bär i sitt hjärta med sig denna klassiska föreställning om Sparta som hemvist fören människoideal som han accepterar eller finner motbjudande men som under alla förhållanden fascinerar. Utan att kanske vara medveten om det väntar han sig då att det spartanska landskapet ska harmoniera med detta spartanska människoideal. Även naturen bör vara hård och sträng, liksom underkastad en järnhård disciplin. Den får inte vara vänlig och mjuk. Men det är just detta som Eurotasdalen är. Det är sant att bergen står på vakt omkring Sparta, likt hårda och skräckinjagande spartiater i jätteformat. Men mellan dessa vilda och ödsliga berg, i ett våldsamt crescendo stegrande sig till Taygetos nästan året runt snövita kam, bjuder slätten omkring Eurotas slingrande lopp människorna en öppen famn, mjuk och moderlig. Häpen betraktar an denna gröna oas, inramad av fientliga berg. Gröna sädesfält, blanka apelsinskogar, en bild av fruktbarhet. Det är sant att man omedelbart känner isoleringen. Bergen, vildmarken avgränsar Eurotasdalen från den övriga världen. Men inom denna naturens svårforcerade fästningsmur borde, säger man sig, förutsättningar rimligtvis ha funnits för en lokal civilisation av alldeles ospartanskt kynne. Varför diktades det inte här? Varför sjöngs det inte? Varför tänktes inte tankar som kunde ha verkat befruktande på hela det följande västerländska kulturen – såsom de tankar blev en outsinlig inspirationskälla vilka tänktes i Aten? Varför marscherades det bara? Varför förfalskades uppfostran till en själlös militär drill på den ödsliga kaserngård som Sparta var? Varför, för att summera, blev det spartanska så dominerande att krigartorson kommit att framstå som inkarnationen av Spartas väsen?

Det är historikernas sak att ge svar på dessa frågor. De har också provat olika möjligheter till förklaring. Den geografiska isoleringen, symboliserad av Taygetos himmelssträvande barriär. Den doriska invandringen, dorerna som en minoritet bland stammar de underkuvat och som tvingades att styra med strama tyglar, om de ville hålla sig kvar vid makten. Den därur framväxande feodala samhällsstrukturen. Lykurgos lagstiftning. Och mycket mera. Men ingen av dessa förklaringar tillfredsställer en, tycker man. Är det en fråga om någon specifik dorisk nationalkaraktär? Man vågar knappt skriva ordet, så missbrukat som det har blivit. Och om det fanns – då var det ju just den som skulle förklaras. Vi får väl nöja oss med att förmoda att det var ett flertal faktorer av de mest skilda slag, historiska framför allt, som tillsammans åstadkom resultatet: det spartanska Sparta.

Då är det lättare att besvara den andra frågan, tacksammare också att diskutera den: Var Sparta alltid så – spartanskt? Nej, det var det inte. Den historiska bilden av Sparta är mera nyanserad än vi vanligen föreställer oss.

Vår uppfattning av antikens Sparta är i allt väsentligt grundat på de samtida historieskrivarnas skildringar av denna Aten rival och dödsfiende. Det har, delvis, blivit en orättvis, en missvisande bild. Spartanerna, ryktbara för sin ordklarhet, skrev aldrig själva sin stads historia. De gjorde historia i handling. Historieskrivningen skötte i stor del atenarna, eller av Aten assimilerade främlingar, om. Det är de som format den för alla följande tider giltiga standardbilden av Sparta som det kulturlösa samhället, som den heroiska men primitiva krigarstaten, som det råa militärlägret. Och diktarna tävlade med historieskrivarna om vem som kunde smäda Sparta värst. Euripides låter Andromake jämra en lång litania över de usla spartanerna, de lögnaktiga, de dubbeltungade, de blodberudlade. Dock icke alla. Pindaros tröttnar inte att sjunga Spartas lov, och det är väst att lägga märke att det inte är endast dess krigiska dygder han prisar. Den store kördiktaren berömmer Sparta också som musernas hemort, där körlyriken blommar. I själva verket är det så att det grekiska körlyriken föddes just i Sparta. Som dess portalfigur står Alkman.

Vi är tillbaka i sjunde århundrade före Kristus. Det är Spartas vänliga och vårljusa ungdom. Nu är det visserligen sant att Alkman inte var född spartan. Han kom från det mindreasiatiska Lydien. Men Sparta blev dock hans andra fosterland, och det var där han inspirerades till sång – inte om det sköna i den hårda manstukten och om soldatlivets härlighet men om den fredliga, av konstens genius beskyddade tillvaron. Väl ingen antik grekisk diktare kan så som Alkman sägas representera ett anti-spartansk kynne. Han sjunger om det goda vin, doftande av blommor, som växer i Eurotasdalen. Några av de bevarade fragmenten av hans diktning formar sig till dityramber över de gastronomiska njutningar som så väsentligt bidrar till att göra människans jordeliv rikt. Och de unga spartanskorna, de graciösa, sköna danserskorna, för dem stränger han med hänförelse sin lyra. Ja, detta efter våra begrepp helt ospartanska Sparta framställes någon gång av konstnärerna i gestalten av en kvinna med Apollons instrument i handen. Detta tidiga Sparta var berömt över hela Grekland för sina utomordentliga musikaliska prestationer.

Ej heller erbjöd detta unga, av Alkmans poesi omstrålande Sparta som stadsbild anblicken av enbart ett militärläger. När vi nu reser till Sparta, så gör vi det inte i förhoppning om att finna väl bevarade tempel eller ens romantiska ruiner. Det finns här inget Akropolis som kan tävla med Atens. Det finns inget Partenon. Det finns inget Agora som ännu i sitt förfall vittnar om förgången glans och rikedom. Och ändå fanns det en gång ting vilka åt staden skänkte ryktbarhet för förfinad smak och rent av lyxfullhet. I vart fall två av e nu till sina grundvalar vittrade templen räknades till de stora och, för att tala med Pausanias, ”sevärda” helgedomarna: Atenas tempel, skinande av de kopparplåtar som täckte cellamurarna, samt Apollons, målet för oöverskådliga pilgrimsskaror från hela Peloponnesos. Av all denna prakt finns ingenting kvar, och det är som om våra dagars bondska Sparta bekräftade vår traditionella uppfattning av antikens spartanska samhälle.

Vi har naturligtvis svårt för att göra oss en riktig föreställning om detta ospartanska Sparta. Men även i sitt fragmentariska skick vittnar den alkmanska sången om att icke alltid har den rytande kasernrösten varit Spartas stämma i världen. I den unga Spartas ansikte fanns många mjuka och älskvärda drag. Men detta öppna och ljusa ansikte hårdnade. Det blev den bistra krigarfysionomi vi ser i museets marmortorso. Det var den som mötte Xerxes häpna blick i Termopyle.  

Agne Hamrin
Γιατί η Σπάρτη έγινε σπαρτιάτικη;

Ο θησαυρός του μικρού αλλά πολύ ενδιαφέροντος αρχαιολογικού μουσείου της Σπάρτης είναι ένας κορμός αγάλματος, ο οποίος στη βιβλιογραφία της ιστορίας της τέχνης ονομάζεται «Λεωνίδας», και μερικές φορές «Ο Σπαρτιάτης πολεμιστής». Για πολύ καιρό το άγαλμα αυτό ήταν εκτεθειμένο στο Εθνικό Μουσείο στην Αθήνα, αλλά κάποια στιγμή, τη δεκαετία του τριάντα, μεταφέρθηκε στη Σπάρτη. Έτσι, ικανοποιήθηκε η πατριωτική απαίτηση της τοπικής κοινωνίας να επιστρέψει στην πατρίδα του το συναρπαστικό αυτό έργο τέχνης. Και ήταν, πιστεύεται, ορθό και δίκαιο, έτσι όπως έγινε. Πουθενά αλλού εκτός από εδώ, το άγαλμα δεν θα βρισκόταν σε τέτοια τιμητική θέση που να φυλακίζει το βλέμμα του επισκέπτη, μπαίνοντας στο μουσείο. Εδώ είναι το σπίτι του, εδώ βρίσκεται στο μοναδικό περιβάλλον που του ταιριάζει. Τα αντικείμενα τριγύρω του καθρεφτίζουν σημαντικές πλευρές της σπαρτιάτικης φύσης, αλλά όλα μαζί, ταυτόχρονα, είναι σαν να εστιάζουν την ακτινοβολία τους σε ένα σημείο: τον κορμό του αγάλματος. Καταλαβαίνει κανείς τους φύλακες του μουσείου, όταν περηφανεύονται απροκάλυπτα για τον δικό τους «Λεωνίδα». 

Στην αρχή ήταν φυσικά ένα ολοκληρωμένο άγαλμα. Οι ΄Έλληνες δεν έκαναν, όπως οι Ρωμαίοι, προτομές προσώπων. Ήθελαν να αναπαριστούν ολόκληρο το ανθρώπινο σώμα, γιατί πίστευαν ότι μόνο έτσι θα μπορούσε ένα έργο τέχνης να αναπαραστήσει πιστά τον άνθρωπο, στην ολότητά του. Ωστόσο, αυτό που απέμεινε από το άγαλμα, τώρα, είναι μόνο το κεφάλι και ο κορμός του σώματος.  Τα χέρια και τα πόδια λείπουν. Για εμάς, το ακρωτηριασμένο άγαλμα είναι ομορφότερο έτσι όπως είναι. Οι ελλείψεις διεγείρουν τη φαντασία μας. Συμπληρώνουμε αυτό που λείπει με βλέμμα, σκέψη και συναίσθημα. Η θεώρηση ενός ελληνικού αγαλμάτινου σώματος γίνεται κατ΄ αυτόν τον τρόπο μία πράξη δημιουργίας. Ο θεατής αναγκάζεται να γίνει δημιουργικός καλλιτέχνης.
Σύμφωνα με την ιστορία της τέχνης «Ο Σπαρτιάτης πολεμιστής» μπορεί να χρονολογηθεί γύρω στα 490 π.Χ. Πρόκειται συνεπώς για ένα έργο μιας εποχής, κατά την οποία η αρχαϊκή εποχή αποσιωπάται και καθιερώνεται το «αυστηρό» ή το προκλασικό ύφος. Υπάρχουν ακόμα πολλά αρχαϊκά στοιχεία. Το βλέπει κανείς πρώτα απ΄ όλα σε ορισμένες λεπτομέρειες: στο χαμόγελο και στην κόμμωση. Η αρχαϊκή ακαμψία και μετωπικότητα, όμως, είναι ήδη ξεπερασμένες. Το αγαλμάτινο σώμα δείχνει μπροστά, αυτό που πρόκειται να συμβεί στις αμέσως επόμενες γενιές: την απελευθέρωση της ελληνικής τέχνης από τον περισταλτικό μανδύα του αρχαϊσμού. 

Τι βλέπουμε; Μία γυμνή ανδρική αναπαράσταση, με ελαφριά κλίση προς τα εμπρός σαν να είναι έτοιμη για άλμα. Ένα μυώδες, σκληρά ασκημένο αλλά ταυτόχρονα λυγερό σώμα. Το κεφάλι στέφεται με μία πελώρια περικεφαλαία, οι παραγναθίδες της οποίας, διαμορφωμένες σαν κεφαλή κριαριού, κορνιζάρουν το δυναμικό πρόσωπο – με το αρχαϊκό χαμόγελο στα χείλη. Τα υπόλοιπα πρέπει να τα συμπληρώσουμε. Δεν είναι δύσκολο, όμως. Μπορούμε να σκεφτούμε ένα δόρυ στο δεξί χέρι, μία ασπίδα στο αριστερό. Συμπληρώνουν την περικεφαλαία με το προκλητικό λοφίο της Τα πόδια  πρέπει λογικά να ήταν καλυμμένα με περικνημίδες. Έτσι τον έχουμε, αυτόν εκεί, στη φαντασίωσή μας: τον σπαρτιάτη πολεμιστή. Επιτίθεται εναντίον ενός υποτιθέμενου εχθρού. Υπάρχει κάτι τρομερά επιθετικό στη μορφή. Και παρόλο το χαμόγελο φαίνεται τρομακτικός. Σε κανένα άλλο έργο τέχνης δεν συναντάμε, όπως σε αυτό το αγαλματένιο κορμί, ενσαρκωμένο το σπαρτιάτικο πολεμικό πνεύμα. Έτσι, μπορεί κάποιος να αναλογιστεί λίγο μακρύτερα: αν αυτό εδώ δεν είναι ένα πραγματικό πορτρέτο του Λεωνίδα, πρέπει ο ήρωας των Θερμοπυλών να ήταν ακριβώς έτσι. Μπορούμε, ωστόσο, να αρκεστούμε στη διαπίστωση, ότι εδώ στεκόμαστε μπροστά στον ιδεατό τύπο σπαρτιάτη στρατιώτη, όπως αυτός κατανοήθηκε από τον άγνωστο καλλιτέχνη και τους συγχρόνους του στις αρχές του 4ου αιώνα. 

Είναι, επίσης, αυτή η εικόνα της Σπάρτης  που έχει βιωθεί μέσω των καιρών, κατά τα φαινόμενα αμετάκλητα παγιωμένη. Η τραχιά, σκληρή, αδίστακτη, στρατοκρατική Σπάρτη που καταστέλλει και σκοτώνει κάθε απαλό και τρυφερό ανθρώπινο αίσθημα. Η σπαρτιάτικη Σπάρτη. Η «ανθελληνική» Σπάρτη, ο αντίπαλος και το αντίθετο σ΄ εκείνη την Αθήνα, η οποία είναι, για εμάς, το συνώνυμο στην «ελληνική» Ελλάδα, στη φωτεινή και ανοιχτή Ελλάς, δημιουργό του πολιτισμού.

Η θέα του αγαλμάτινου σώματος προκαλεί μία ερώτηση: Γιατί η Σπάρτη έγινε σπαρτιάτικη; Και ακόμη μια ερώτηση: Ήταν πάντα έτσι – σπαρτιάτικη;

Και τώρα ερχόμαστε σε ένα παράδοξο: Κάθε ταξιδευτής στο δρόμο για τη Σπάρτη φέρει μαζί του, στην καρδιά του, αυτή την κλασική άποψη για τη Σπάρτη σαν τόπο κατοικίας ενός ανθρώπινου ιδεώδους, το οποίο κάποιος ή το αποδέχεται ή το βρίσκει αποκρουστικό, αλλά το οποίο σε κάθε περίσταση συναρπάζει. Χωρίς πιθανόν να είναι συνειδητοποιημένος γι’ αυτό, αναμένει κανείς  ότι το σπαρτιάτικο τοπίο θα εναρμονίζεται με το σπαρτιάτικο ανθρώπινο ιδεώδες. Ακόμα και η φύση οφείλει να είναι σκληρή, αυστηρή και υποταγμένη σε σκληροτράχηλη πειθαρχία. Δεν επιτρέπεται να είναι φιλική και ήπια. Αλλά η κοιλάδα του Ευρώτα είναι ακριβώς αυτό. Είναι αλήθεια ότι τα βουνά ορθώνονται ξάγρυπνοι φρουροί γύρω από τη Σπάρτη, σαν σκληροί και τρομακτικοί Σπαρτιάτες σε τεράστιο μέγεθος. Όμως, μεταξύ των άγριων και ερημικών αυτών βουνών, σε ένα βίαιο κρεσέντο υψωμένο μέχρι τη σχεδόν αιωνόβια χιονοσκέπαστη κορυφή του Ταϋγετου, η κοιλάδα γύρω από την ελισσόμενη ροή του Ευρώτα προσφέρει στους ανθρώπους μια ανοιχτή αγκαλιά, απαλή και μητρική. Έκπληκτος αντιμετωπίζει κανείς τούτη την πράσινη όαση, πλαισιωμένη με εχθρικά βουνά. Πράσινοι σιτοβολώνες, αστραφτεροί πορτοκαλεώνες, μία εικόνα γονιμότητας. Είναι αλήθεια ότι νιώθει κανείς άμεσα την απομόνωση. Τα βουνά, ο αγριότοπος οριοθετούν την κοιλάδα του Ευρώτα από τον υπόλοιπο κόσμο. Θα μπορούσε να πει κανείς, ότι μέσα στα δυσκολοπαραβίαστα αυτά οχυρά της φύσης, λογικά, θα υπήρχαν προϋποθέσεις για ένα τοπικό πολιτισμό, εντελώς μη σπαρτιάτικου χαρακτήρα. Γιατί δεν γράφτηκε το ποίημα αυτό, εδώ; Γιατί δεν τραγουδήθηκε; Γιατί δε γεννήθηκαν ιδέες που θα μπορούσαν να γονιμοποιήσουν το μετέπειτα δυτικό πολιτισμό – όπως οι ιδέες που γεννήθηκαν στην Αθήνα; Γιατί μόνο προήλαυναν; Γιατί φαλκιδεύτηκε η ανατροφή σε άψυχη στρατιωτική εκγύμναση  σε ερημικό στρατώνα, όπως ήταν η Σπάρτη; Και για να συνοψίσουμε,  γιατί το σπαρτιατικό στοιχείο έφτασε σε τέτοια ηγεμονική θέση  ώστε τούτο το αγαλμάτινο σώμα  να δίνει την εντύπωση ενσάρκωσης του σπαρτιάτικου όντος;

Η απάντηση σε αυτές τις ερωτήσεις είναι υπόθεση των ιστορικών. Αυτοί δοκίμασαν, άλλωστε, διάφορες ενδεχόμενες ερμηνείες. Τη γεωγραφική απομόνωση που συμβολίζεται με το φράγμα που ορθώνει προς τον ουρανό ο Ταϋγετος. Τη δωρική επιδρομή, τους δωριείς ως μειονότητα ανάμεσα σε φυλές που είχαν καθυποτάξει και αναγκάστηκαν να διοικούν με σφιχτά χαλινάρια, για να κρατήσουν την εξουσία. Την ανακύπτουσα φεουδαλική κοινωνική δομή. Τη νομοθεσία του Λυκούργου. Και πολλά περισσότερα. Παρόλα αυτά, μένει κανείς με τη γνώμη ότι καμία από τις ερμηνείες αυτές δεν δίνει ικανοποιητική απάντηση. Υπάρχει κάτι το ιδιαίτερο στον εθνοτικό χαρακτήρα των Δωριέων; Ούτε που τολμά να γράψει κανείς τη λέξη, έτσι όπως έχει καταχραστεί. Αν όμως υπήρχε κάτι – τότε ήταν ακριβώς αυτό που θα έπρεπε να ερμηνευτεί. Εμείς μπορούμε να αρκεστούμε στο να εικάσουμε ότι υπήρξαν αρκετοί, εντελώς ιδιαίτεροι, αντικειμενικοί παράγοντες, κυρίως ιστορικοί, που όλοι μαζί επέφεραν το αποτέλεσμα: τη σπαρτιάτικη Σπάρτη.

Τώρα πια, είναι πιο εύκολο και πιο ευχάριστο να απαντηθεί και να συζητηθεί η δεύτερη ερώτηση: Ήταν η Σπάρτη πάντα έτσι– σπαρτιάτικη; Όχι, δεν ήταν. Η ιστορική εικόνα της Σπάρτης έχει περισσότερες αποχρώσεις απ’ ό,τι εμείς συνήθως αντιλαμβανόμαστε.
Η αντίληψή μας για την αρχαία Σπάρτη ουσιαστικά είναι βασισμένη στις περιγραφές των σύγχρονων ιστορικών της αντίζηλου και θανάσιμου εχθρού της, της Αθήνας. Έχει σχηματιστεί, κατά ένα μέρος, μία άδικη και πλανερή εικόνα. Οι Σπαρτιάτες, φημισμένοι για τη λακωνικότητά τους, δεν έγραψαν ποτέ την ιστορία της πόλης τους. Έγραψαν ιστορία με τις πράξεις τους. Για την ιστορική καταγραφή φρόντισαν κατά το πλείστον οι Αθηναίοι, ή οι αφομιωμένοι ξένοι της Αθήνας. Είναι αυτοί που έχουν σχηματίσει την παγιωμένη διαχρονική εικόνα μιας Σπάρτης, απολίτιστης κοινωνίας, ηρωικού αλλά πρωτόγονου πολεμοχαρούς κράτους και βάναυσου στρατώνα. Και οι ποιητές συναγωνίστηκαν με τους ιστοριογράφους για το ποιος μπορούσε να κακολογήσει χειρότερα τη Σπάρτη. Ο Ευρυπίδης βάζει την Ανδρομάχη να κάνει λιτανεία για τους άθλιους Σπαρτιάτες, τους ψεύτες, τους δίγλωσσους, τους αιματοβαμμένους. Όχι όλοι, ωστόσο. Ο Πίνδαρος δεν κουράζεται να πλέκει το εγκώμιο της Σπάρτης, και είναι αξιοσημείωτο ότι δεν εγκωμιάζει μόνο τις πολεμικές της αρετές.  Ο μεγάλος υμνωδός εκθειάζει τη Σπάρτη και ως πατρίδα των μουσών, όπου ανθίζει η χορική ποίηση. Στην πραγματικότητα είναι ακριβώς έτσι, η ελληνική χορική λυρική ποίηση γεννήθηκε στη Σπάρτη. Από τους πρώτους δημιουργούς του είδους αυτού αναφέρεται ο Αλκμάνας.

Είμαστε πίσω στον έβδομο αιώνα π.Χ. Είναι η εποχή της φιλικής και ανοιξιάτικης νεότητας της Σπάρτης. Αληθεύει, ίσως, ότι ο Αλκμάνας δεν γεννήθηκε στη Σπάρτη. Ήρθε από την μικρασιάτικη Λυδία. Η Σπάρτη, όμως, έγινε η δεύτερη πατρίδα του και εκεί ήταν που εμπνεύστηκε τους ύμνους και τους παιάνες του - όχι για την ομορφιά που βρίσκεται στη σκληρή ανδρική πειθαρχία, ούτε για την αίγλη της στρατιωτικής ζωής, αλλά, για την ειρηνική, τη δαιμόνια και  προστατευτική ύπαρξη της τέχνης. Μπορούμε να πούμε, ότι κανένας αρχαίος ποιητής δεν μπορεί να εκπροσωπήσει ένα τόσο αντι - σπαρτιατικό χαρακτήρα, έτσι καλά όπως ο Αλκμάνας. Υμνεί το καλό κρασί, τις μυρουδιές των λουλουδιών που ευδοκιμούν στην κοιλάδα του Ευρώτα. Μερικά διασωσμένα αποσπάσματα της ποίησής του αποτελούν διθύραμβο της γαστρονομικής απόλαυσης, η οποία συμβάλλει σημαντικά στο να εμπλουτιστεί η επίγεια ζωή του ανθρώπου. Και για τι νεαρές Σπαρτιάτισσες, τις κομψές και όμορφες χορεύτριες, γι αυτές  παίζει εκστασιασμένος τις χορδές της  λύρας του. Ναι, αυτή η δική μας έννοια της μη σπαρτιάτικης Σπάρτης παρουσιάζεται καμιά φορά από τους καλλιτέχνες με την αναπαράσταση μιας γυναίκας με το όργανο του Απόλλωνα στο χέρι. Αυτή η πρώιμη Σπάρτη φημιζόταν σε όλη την Ελλάδα  για τις έξοχες μουσικές επιδόσεις της.

Αυτή η νεαρή, ακτινοβολούσα από την ποίηση του Αλκμάνα, Σπάρτη δεν πρόσφερε μόνο την εικόνα ενός μονοδιάστατου στρατοκρατικού κράτους. Όταν σήμερα ταξιδεύουμε στη Σπάρτη, δεν το κάνουμε με την προσδοκία να βρούμε καλοδιατηρημένους ναούς, ούτε ακόμα και ρομαντικά ερείπια. Δεν υπάρχει εδώ καμία Ακρόπολη που θα μπορούσε να ανταγωνιστεί με εκείνη της Αθήνας. Δεν υπάρχει κανένας Παρθενώνας. Δεν υπάρχει καμία Αγορά που ακόμα και στην κατάρρευσή της μαρτυρά για περασμένα μεγαλεία και πλούτη. Κι όμως, υπήρχαν κάποτε πράγματα τα οποία προσέδιδαν στην πόλη φήμη για εκλεπτυσμένο γούστο, ακόμα και πραγματική χλιδή. Σε κάθε περίπτωση, δύο από τους ναούς που μαρτυρούν σήμερα τα ίχνη των θεμελίων τους υπολογίζονταν στα μεγάλα και «αξιοθέατα» ιερά, σύμφωνα με τον Παυσανία: ο ναός της Αθηνάς, που λαμποκοπούσε με τις πλάκες χαλκού που σκέπαζαν τα τείχη των κελαριών, καθώς επίσης εκείνος του Απόλλωνα, προορισμός αμέτρητων ομάδων προσκυνητών απ΄ όλη την Πελοπόννησο. Απ΄ όλη αυτή τη μεγαλοπρέπεια δεν απέμεινε τίποτα. Η αγροτική Σπάρτη των ημερών μας είναι σαν να επιβεβαιώνει την παραδοσιακή μας άποψη για την αρχαία σπαρτιάτικη κοινωνία. 
Δυσκολευόμαστε φυσικά να σχηματίσουμε μία αληθινή παράσταση για τη μη σπαρτιάτικη Σπάρτη. Αλλά ακόμα και στην αποσπασματική του μορφή, ο αλκμαναϊκός ύμνος μαρτυρά ότι ο στρατιωτικός βρυχηθμός δεν ήταν πάντα η μελωδία της Σπάρτης στον κόσμο. Στο πρόσωπο των πρώτων χρόνων της Σπάρτης υπήρχαν πολλά απαλά και αξιολάτρευτα γνωρίσματα. Αλλά αυτό το ανοιχτό και φωτεινό πρόσωπο σκλήρυνε. Έγινε η τραχιά πολεμική φυσιογνωμία που βλέπουμε στο μαρμαρένιο άγαλμα του μουσείου. Ήταν αυτή που συνάντησε το έκπληκτο βλέμμα του Ξέρξη στις Θερμοπύλες.

Απόσπασμα από το βιβλίο του Agne Hamrin (1960): En vår i Grekland. Bonniers Boktryckeri 1960 (s.177-181) (Μετάφραση: Ο.Π.)

.