Προσωπικότητες

Μ. Αλέξανδρος

Σωκράτης

 

 

Ο Μέγας Αλέξανδρος alexander Alexander den Store

Απόσπασμα από το ομώνυμο βιβλίο του Σουηδού συγγραφέα Valmin, στο οποίο περιγράφεται το οικογενειακό περιβάλλον και η ανατροφή του Μεγάλου Αλεξάνδρου.

  • Svenska
  • Ελληνικά

Alexander den store
Valmin, Matias Natan
(Natur och Kultur, 1942, s. 61 - 80 )

Alexanders hem

Konung Filip var otvivelaktigt en bjässe till karl. Hans gärning och även hans personliga egenskaper berättigade honom till en plats bland historiens store. Samtidigt ägde han egenskaper, som trots all storhet låta oss ana, att segrarna vunnos och målen nåddes på sätt, som icke alltid voro moraliskt lysande. Hans falskhet var redan för samtida berättares uppfattning gränslös och skrupelfri. Han var därtill en äkta makedon i liv och seder. Vid det makedoniska hovet gick det ståtligt till. Filip var säkerligen en praktfull värd, och folk från alla håll voro angelägna om att bliva hans gäster. Grekerna trängdes där, diplomater, konstnärer, filosofer. Filip var lika angelägen om att draga dem dit. De gjorde inte resan förgäves Grekisk bildning och konst, retorik och levnadskonst stodo högst i kurs i alla länder, och Filips land var ämnat att bliva det ledande på Balkan. Han visste, vad detta ar värt och vad han borde betala därför. ”Barbarkungen” Filip var angelägen att omge sig själv och sin gärning med ståndsmässig kultur.

Det står en kraftig atmosfär av vin och gästabud kring Filips person och hov. Att vara gäst vid makedonerhovet satte även den mest tränade på kraftiga prov. Det makedoniska folket och framför allt dess adel voro vana vid ett kraftigt liv, och sådant kräver motsvarande diet. Man har jämfört det makedoniska hovet och dess seder med det tsaristiska Rysslands. Jämförelsen är kanske icke alldeles obefogad. För de halvmätta athenarna med deras förverkligade storstadsvanor, deras vattenspädda vin och deras estetsnobberi måste ett sådant liv förefalla rätt. Vilt gick det utan tvivel ofta till. Det grekiska litteraturen har bevarat många och dråpliga interiörer från Filips hov. Tyvärr hava vi ingen möjlighet att kontrollera dylika berättelsers sanningsvärde.

Den grekiska kultur, som Filip var angelägen om att importera från i främsta rummet Athen, var en typisk storstadskultur. Vi läsa i våra skolböcker om denna kultur och dess koryféer, om ädla tänkare, gudabenådade konstnärer, framsynta politiker, med ett ord civilisatoriska pionjärer. Vi få av samma skolböcker alltför schematiska upplysningar om den athenska kulturens halt under olika perioder av Athens historia. Vi få ingen eller ytterst dålig vägledning för bedömandet av dess växlingar från sekel till sekel, växlingar, som inte annat varit än ett på många sätt påvisbart kulturellt och moraliskt förfall. Den antika grekiska kulturen har sedan länge omgetts med en nimbus av ädelhet, som kommit okritiskt folk att inbilla sig, att allt, vad dessa athenare hittade på, var idel ädelhet, storsinthet, föredömlighet. Trots de många tillfällen, att få en sannare bild av athenarnas liv, som vi numera äga genom ypperliga översättningar av antika grekiska författares verk, sitter denna gamla slentrianmässiga föreställning fast i den allmänna medvetandet. Vi få i skolorna – även i gymnasierna – läppja något litet på den grekiska historien. Marathontidens hjältedater, Periklestidens kultursommar, Platons idélära inpräntas och inläras som den enda minnesvärda i hela den grekiska historien och stannar för livet kvar som den enda utmärkande hos detta folk. Ett och annat ord kan visserligen icke undgå att smyga sig in i den samvetsgranne läroboksförfattarens framställning, som belyser även andra sidor hos denna i snart 2500 år beundrade grekiska kulturhistoria. Det är visserligen sant, att världen och mänskligheten har gott av att minnas de bästa bragderna och att den helst vill slippa erinras om att medaljens baksida vanligen plägar vara mindre presentabel än framsidan. Men även denna förhärligade kultur har dock haft en avigsida, och det är fel hos vara läroböcker att i möjligaste mån förtiga det. Ty just dessa mindre sköna drag hos den athenska demokratien och den athenska storstadsfolk, som var dess bärare, äro för kommande tider lika viktiga att lägga märke till. De visa nämligen bristerna i hela systemet, väl också de svaga anlagen hos det grekiska folket, och under alla omständigheter kunna de hjälpa till att belysa orsakerna till att detta glänsande demokratiska system jämmerligen föll samman och ledde till något helt annat, än det kanske rent teoretiskt borde hava blivit.

Den athenska kulturen under 300-talet f. Kr. är med få undantag icke förtjänt av några lovord. Det sociala tillståndet i staden, tonen i de från denna tid, ja redan från slutet av 400-talet bevarade skrifterna, den inre och yttre politikens vittnesbörd bevisa samstämmigt, att Athen på denna tid icke längre stod på samma kulturella, moraliska och politiska nivå som i mitten av 400-talet. Sokratesprocessen vid sekelskiftet är nästan tillräckligt bevis för detta. Ställer man vid sidan därav en Aristofanes' visserligen odödliga men moraliskt ofta betänkliga ”folkparksproduktion”, har även den sista delen av det till skyarna höjda perikleiska tidevarvet givit eftervärlden bevis för att det athenska folket och dess storstadsdemokrati hade stora anlag att vansläktas.

Denna kulturs representanter passade ängsligt på att skaffa sig tillträde till materiellt värdefulla kretsar. Det var därför ingalunda märkvärdigt, att det makedoniska hovet vimlade av athenska kulturrepresentater. De hade god vana vid att snart skaffa sig gehör, ja bliva dominerande. Vi veta ganska väl, vad det var hos dessa munviga herrar, som gjorde dem populära hos de vilda makedonerna och deras levnadslustige konung. Det är känt, att Filip satte stort värde på ett gott skämt. Men det skulle vara saftigt! Sådant fans att köpa i Athen. Ett sällskap yrketsvitsare bestående av de sextio munvigaste hade mot betalning förbundit sig att reservera primärrätten  till deras nykläckta kvickheter för det makedoniska hovets räkning. En del av dem har blivit bevarad åt eftervärlden tack vare Theopompos' uppteckningar. De äro mestadels drängkammaraktiga och lämpa sig icke för publicering i tryck, som gör anspråk på någon civilisation. Men Filip och hans drabanter lågo dubbla av skratt, när de ”drogos” vid hans dryckesgillen.

Säkerligen har denna kungliga officersmäss icke sällan bra mycket erinrat om en varieté, kanske ett cirkustält. Gycklare av alla arter, poeter och recitatörer, riktiga skådespelare men än mer mimiker och imitatörer, alla slags akrobater, danserskor, clowner och andra rolighetsministrar lågo bänkade i broderlig sämja med makedoniska officerare, utländska diplomater, inhemska ministrar och konungen själv. Samtliga kraftigt berusade. Ty om något krigarliv varit dionysiskt, torde det hava vaa det makedoniska..Det kraftiga röda nordgrekiska vinet var i antiken och är fortfarande beryktat för sin förmåga att skingra sorger och skapa stämning. Och stämningen vid dessa dryckesgillen sprängde alla spärrar. All värdighet föll av för höststormen. Filip själv var den främste här som alltid. Han och hans oemotståndliga krigare behövde på detta sätt taga skadan igen, ty det varo krigare. Deras liv var fyllt av hårda strapatser, av ständig livsfara. Deras taktik var hänsynslöshet, mot andra och mot sig själva. När dagens värv var lyckligen fyllt, kände de det som en rättighet, kanske som en plikt mot sig själva att giva kropp och själ denna dess berättigade belöning. Den strama exercisen och de med järnhård disciplin genomförda fälttågen skapade hos dem ett behov av att emellanåt giva drifter och böjelser fritt spelrum. De äro icke ensamma  i historien om att hava känt det så. Man kan knappast uppleta ett enda krigarfolk med någorlunda ryktbarhet, som icke tillämpat samma principer. Det finns krigare, som erkänna denna princips berättigande till den grad, att för dem det förfriskande mässlivet blivit nummer ett i deras krigartillvaro. De hava sällan vunnit berömmelse utom möjligen i anekdoternas annaler och bland exercishedarnas bevingade ord.

Ståtliga mannar voro de, icke minst konung Filip. Praktkarlar, välvuxna, hurtfriska, slagfärdiga både med vapen och vitsar. Filip prisas för sin folklighet. Tiggare och sluskar torde framför andra hava spritt hans lov, sedan de återvänt från hans tillställningar med fickorna fulla av präktiga makedoniska ”Filiper”, som hans fullödiga guldmynt kallades. En kvinnornas hjälte var han förvisso också. Hans sju officiellt kända gemåler vittna om hans inställning till det täcka könet. Vi veta icke, om makedonerna från början varit perverst anlagda eller om denna form av erotik ”paa den forkerte Side af Plankeverket” varit en av de från Athen importerade kulturfinesserna. Faktum är, att det sedliga tillståndet vid Filips hov redan för samtidens uppfattning var sådant, att man helst undvek att närmare syssla därmed. Frågan är, om icke åtskilliga av de brutala dåd, som utspelades där, däribland konung Filips mord, kunna tillskrivas denna sedliga urartning åtminstone som en indirekt följd.

I denna miljö av vin och fylleri, av skojare, skökor och hårdhända krigare växte den prins upp, som skulle förverkliga Filips djärvaste drömmar, ja föra hans verk oändligt långt utöver de yttersta gränserna för hans fantasier. Sin fjärde gemål hade Filip hämtat borta i Illyrien, det otillgängliga berglandet i nordvästra Balkan. Olympias hette hon och var dotter till den molossiske konung Neoptolemos, en ättling av ajakidernas sagofrejdade stam. Vilka motiv, som varit kraftigast bidragande till detta giftermål, är svart att avgöra. Epirus var icke något betydande land, även om dess historia kan uppvisa betydande bragder och personligheter. Den mest bekante är konung Pyrrus, romarnas farlige motståndare. Men för Filips planer på ett stärkande av den nationella makedoniska makten var det ett livsviktigt intresse att bevara och stärka det goda förhållandet till dessa delar av Balkan. Trots dessa rent politiska synpunkter  torde man kunna utgå från att hans äktenskap med den epirotiska prinsessan också var en följd av en stark personlig böjelse. Plutarchos omtalar, att de båda första gången hade träffats vid en invigning i de mysteriekulter, som ägde rum på ön Samothrake i nordligaste delen av Egeiska havet. Båda voro den gången knappast mer än barn.

Drottning Olympias' flicknamn uppges olika. Somliga mena, att hon hetat Myrtale, andra Stratonike, andra åter Polyxene. Om hennes uppväxt och barnår är föga eller intet bevarat. Hennes hem var det vilda epirotiska berglandet, dit inga ordentliga vägar varken den gången ledde eller ännu i vår tid leda. Epiroternas folk företedde en brokig blandning av olika element. Dit upp i bergen hava i alla tider folk tagit sin tillflykt undan invasioner och förföljelser. Det har på goda grunder förmodats, att man ännu i vår tid bland dess folktyper och än mera i dess sedvänjor och föreställningar skulle kunna igenkänna rester av urgamla folk och kulturer, kanske t. o. m. av förhistoriskt datum. I antik tid måste detta ännu högre grad hava varit fallet. I dessa skarpt avgränsade dalar och på dessa svårtillgängliga högslätter konserveras folk och seder, dialekter och kynnen på ett sätt, som förefaller omöjligt i andra delar av jordklotet. Vi, som genom trafikmedlens enorma utveckling vant oss vid att den moderna kulturen måste för eller senare genomtränga varje vrå, förvånas fortfarande över att i dessa trakter, det moderna Albanien, Montenegro, Bosnien och Herzegovina, träffa folktyper och höra tungomål, vilka i sin praktfulla primitivitet, sin reslighet och sin stolta självständighet verka som en fläkt från mänsklighetens morgontimmar på den, som kommer dit upp från medelhavsländernas sammelsurium av nationaliteter, språk och kulturkompott. Man trivs med dem, även om man har minnet påverkat av vilda berättelser och illdåd och brutalitet, om tillbakablivenhet, analfabetism och ohyra. Det kan ifrågasättas, om icke dessa resliga bergsbor och osminkade skönheter representera ungefär det ståtligaste, vår världsdel äger i folkväg.

Helt säkert har förhållandet varit detsamma i antik tid. Att en makedonisk prins med ögon och alla sinnen så på vid gavel öppna, som unge Filip hade, blivit betagen i detta folk och i synnerhet i dess döttrar, vore en helt naturligt sak. Kanske berodde hans påtagliga böjelse eller åtminstone hans öppet visade intresse för epiroterna även på hans på andra områden väl bevisade blick för vad folk gick för. Därtill kom, att Filip, liksom hans son Alexander, kände sig befryndad med detta folk, där liksom i Makedonien traditionen och släktkänslan var stark och nådde ungefär hur långt tillbaka till hjältesagans dunkla tid som helst. De voro besläktade rasbiologiskt, kulturellt och traditionellt.   

Olympias blev trots de tre gemåler, med vilka hon skulle dela ära och äktenskap, från början och intill sin levnads ände den verkliga drottningen. Hon var en kvinna, som icke ens en kraftkarl av Filips typ behandlade hur som helst. Hon visste att från början skaffa inflytande. Hennes ungdom till trots synes Filip ända från början hava låtit sig påverkas av hennes vilja. Därför torde det icke ens hava diskuterats, vilken av prinsarna som skulle bliva tronföljare. Det är mycket sannolikt, att det var Olympias personligen, som förmådde Filip att kraftigt medverka till att hennes broder, som också hette Alexander, uppsattes på den epirotiska tronen. För sitt fosterland bevarade hon, så länge hon levde, ett intresse, som om så behövdes, kom henne att övergiva hem och eget rike. Bland de epirotiska bergen kände hon sig hemmastad. Dit flydde hon, när förhållandena vid det makedoniska hovet syntes henne outhärdliga.

Dessa epirotiska nationaldrag, den till härsklystnad gränsade känslan av egen kraft, rätlinigheten, som måste synas hennes konkurrenter och underlydande halsstarrig, kunna icke för starkt framhållas hos denna stolta kvinna och moder till en av Europas största söner. Men hon ägde också andra, kanske lika renodlade, lika överdrivna karaktärsegenskaper. De mysterier, som i hennes barndom fört henne  samman med den blivande makedonerkonungen, voro det område, där hon lätt sitt gemyt och sina böjelser få friast tyglar. Orficismen parad med dionysiska kulter och föreställningar hade till den grad genomträngt henne, att hon både för samtid och eftervärld kommit att framstå som en vildinna psykologiskt sett. Hennes religiösa eller halvreligiösa orgier kommo henne att överträffa de i riterna och de hemliga ceremonierna deltagande i hart när demonisk vildhet. Hon sysslade med hemska besvärjelseformer och trollkonster. Hon misstänktes för att med gift hava berövat en av Filips tidigare gemålers söner, den stackars Filip Arridaios, förståndet för att göra honom omöjligt som tronföljare. Ja, hon har blott genom en Aristoteles' förklaring rentvåtts från misstanken, att hon direkt eller indirekt var medskyldig till mordet på sin egen gemål, och hon uppges efter detsamma icke hava gjort sig mycken möda med att dölja sin tillfredsställelse med det inträffade. Mänskligt sett hade hon kanske icke så litet anledning därtill, även om hon icke själv satt vapen i hand på mördaren.

Denna på alla hänsyn frigjorda kvinna från Epirus' frihetsberg måste från första stund vid det makedoniska hovet fyllas av misstänksamhet, svartsjuka och hat gentemot de tre ”drottningar”, som Filip redan skaffat sig. Om någon personlig tillgivenhet, om kärlek i detta ords vanliga betydelse kan det knappast hava varit tal, i varje fall icke många dagar efter bröllopet. Det vilda livet och de minst sagt fria sederna där kunna knappast hava bidragit till att knyta henne närmare till makten. Icke heller kunde Filip rimligen beräkna att återvinna hennes tillgivenhet genom de trenne ytterligare giftermål, som han senare ingick med kvinnor av olika härkomst. Värst av alla Filips snedsprång verkade på Olympias hans sista äktenskap, med Kleopatra. Denna var av gammal makedonisk högadel och vann trots sin ungdom – eller just därigenom, ty Filip var med största sannolikhet en gammal flickjägare – sin gemåls tillgivenhet till den grad, att han upphöjde henne till legitim drottning. Detta gav hennes onkel, en herre vid namn Attalos, anledning till att vid bröllopsfestligheterna förklara sin tillfredsställelse över att Makedonien äntligen kunde hoppas att få en legitim arvinge till tronen. Även om gubben kan antagas hava under vinets påverkan pratat bredvid munnen, uppfattades det ögonblickligen av den unge Alexander som en outplånlig skymf. Det blev ett fruktansvärt uppträde mellan den hetlevrade prinsen och Filip, och resultatet blev en öppen brytning dem emellan. Olympias och Alexander måste redan känna detta äktenskap med denna unga flicka som en förolämpning. Hon kunde icke gärna vara mycket äldre än Alexander. Så lämnade både Olympias och hennes son Filip och togo till tillflykt till Epirus. Året därpå åstadkoms visserligen en försoning och både Olympias och Alexander återvände till Makedonien. I Epirus hade hon under tiden sökt förmå sin broder Alexander till krig med Filip, men detta undgicks, och i stället lyckades Filip ordna saken så, att konung Alexander av Epirus äktade Olympias' dotter Kleopatra, Alexanders syster. Det var vid detta bröllop, som Filip mördades. Mot hans ungdomliga drottning Kleopatra fortsatte den av svartsjuka skummande Olympias dock sitt hämndeverk.

Sådan var Alexanders moder och sådan hans fader. Det har skrivits mycket om Alexanders påbrå, och det kan svårligen undgås, att man i hans öden tycker sig se utslag av de naturer, av vilka han fått livet. Moderns påverkan röjer sig i hans häftiga vredesutbrott och impulsivitet. Den alla skrankor nedbrytande energien kan man kanske spara anlag till hos båda föräldrarna. Från modern hade han förvisso ärvt den härsk- och hämndlystnad, som framför allt i början av hans regering kom honom att göra rent hus med alla opålitliga släktingar och betydande personer i hans omgivning. Det var endast konsekvent i Olympias' stil. Hans läggning för mystik och svärmeri, hans anstolthet, ja hans slutliga åtrå efter övermänsklig ära och upphöjelse kan icke heller förklaras bättre än som ett arv från modern, hur smärtsamt denna än tog följderna därav. 

Filips vinnande väsen var Alexanders bästa fadersarv. Hans plumpa gåpåaranda och hans lömskhet hade däremot icke övergått på sonen. Tvärtom torde få regenter i världshistorien framvisa en sådan öppenhet i avsikter och handlingssätt som denne. Målmedvetenheten hos Alexander parades med en sådan viljekraft och en sådan klokhet i valet av medhjälpare och utvägar, att han icke behövde tillgripa så simpla utvägar som fadern. Filips frikostighet och vänsällhet återfinna vi däremot i om möjligt än mera utvecklat form hos sonen, även om denne icke begagnade sig därav på samma sätt som Filip för att skaffa sig vänner och inflytande. Man skulle tillämpa den gamla engelska frasen om den tredje generationens gentlemannaskap i fråga om Alexander. Han var i sanning barn av stora föräldrar. Deras storhet tog sig uttryck på sådant sätt, att deras vänner och fiender torde hava till antalet varit ungefär lika. Alexander hade förmånen att kunna bättre än de välja medel och medhjälpare. Hans fader och i viss mån också hans moder hade jämnat vägen för honom. De hade gjort gruvarbetet. Han kunde vandra en rakare väg än de och nådde därför längre.

Alexander föddes år 356 f. Kr., enligt en gammal tradition, som dock icke låter sig kontrolleras, samma natt, som Herostratos satte eld på Artemis' berömda tempel i Efesos. Den medicinska halvvetenskapen har velat veta, att barnet kom till världen med ”segerhuva”. Även detta är givetvis legendariskt och utan intresse för andra än barnmorskor. Det som berättas för Alexanders spädaste barndom, kan restlös förvisas till fantasiens och sagans värld. Vi kunna icke vänta att ens en dåtida prins, därtill en arvinge till en småstatstron, skulle nämnvärt hava intresserar en antik upptecknare av historiskt användbart material. Alexander som barn var en av många i ett halvbarbariskt ”harem”. Hur han kom till världen, hur ha såg ut och hur han bar sig åt, förblev hans moders och hans barnsköterskas hemligheter och har gått i graven med dem.

Vi skulle önska , att vi kunde tränga djupare in de alldagliga detaljer, de uppfostringsmetoder, den yttre påverkan, som jämte de stora naturliga anlagen av denne unge prins, denne son av tvenne lika väldiga naturer, denne ättling av två lika imponerade folk skapade den enastående personlighet, det historiska fenomen, som Alexander blev. Tyvärr är materialet ytterst knappt. Alexander väte icke upp i någon barnets tidsålder. Alexanders skola var en skola för män även om en Olympias haft sitt mycket betydande inflytande över hans uppfostran. Män av maskulinaste manlighet omgåvo honom. Krigarfasoner fick han vänja sig vid redan från första stund. Hans barndoms minnen av fadern måste hava varit knutna till dennes hårda kamp för sitt rikes upprättande och utbredning. Det brukar framhållas, att Alexander sällan skrattade, ja egentligen är endast ett tillfälle bevarat, då han gav fritt utlopp åt sin glättighet, och resultatet blev ett hånskratt. Hans moder födde honom vid tämligen framskriden ålder. Hon förklarades av en antik författare länge hava varit steril. Kanske följde något av moderns födslovåndor omedvetet sonen livet igenom, kanske vilade över hans natur och liv något av det trots mot naturens ordning, som hans egen tillvaro betydde. Faderns till slughet gränsande förstånd och moderns okuvliga viljestyrka utmärkte gossen redan från yngsta år. Han har av en tysk Alexanderforskare framställts som ett exempel på Platons lära om själens dubbelspann: förståndet bör hålla sig upprätt i vagnen och med piskan styra de båda obändiga dragarna Mod och Begär, som rusa med den genom livet. Lyckligtvis för Alexander höll förstånd och intelligens stramt i tyglarna, men han kunde också vid behov låta kursen bestämmas antingen av modets högerhäst eller av begärets vänsterdragare. Några få gånger kunna vi bevittna, hur någon av dem blev vagnsstyraren övermäktig. Alexanders förtvivlan och ånger efter sådana förlöpelser äro det mänskligaste och mest uppskakande i hans livs berättelse.

Alexander var till sin grundnatur övermoralisk i detta ords konsekventaste betydelse. Hans blick för tingens verkliga värde och den enda vägen till målet var onaturligt skarp. Sådant beror inte blott på naturliga anlag. Uppfostran har sin dryga andel däri. Hans fostrare voro inga daltare storstadsbor med mjuka händer och dimmig blick för rätt och orätt. Hans amma den ädla Lanike, var av ädel börd. Alexander satte livet genom det största värde på henne. Hans första uppfostrare hade hans moder Olympias valt åt honom. Den ene var en grek från Akarnaniens bergstrakter. Lysimachos hette han. Den andre Leonidas, var en nära släkting till hans moder. Lysimachos tycks hava varit en äktgrekisk typ av gamla stammen. Han älskade att kalla sin discipel Achills och sig själv med denne sagohjältes fostrares namn, Foinix. Han envisades att åtfölja Alexander, även sedan denne blivit vuxen, ja t. o. m. på hans tåg mot perserriket. En episod berättas från detta tåg, som visar, hur fast Alexander hängde samman med denne sin förste läromästare. Gubben hade  på grund av utmattning blivit efter i Antilibanons berg, och för att rädda honom från att dödas eller falla i fångenskap ingrep Alexander personligen, trots att det den gången hava varit mycket nära, att han själv omkommit. Leonidas däremot var en helt annan typ. Hans fina härstamning och släktskap med drottningen fordrade, att Alexander, icke fick tilltala honom med den tidens ”magister” - titel paidagogόs. Han krävde att bliva tilltalad kathegetés, d.v.s. professor. Han har tydligen varit en barsk herre, ytterligt sträng och sparsam. Det finns de som menat, att hans krav varit alltför hårda och att de frammanat mera ont än gott hos den kunglige eleven. Alexander satte dock det största värde på hans stränga uppfostran och ihågkom honom med slösande presenter. I båda fallen kunna vi vara förvissade om att metoden för den unge  Alexanders uppfostran icke skulle falla väl ut, om den användes i våra moderna uppfostrings lokaler. Käppen kom säkerligen till flitig användning. Men vi leva som bekant icke i en tid, som kan hoppas på en ny Alexander.

Så växte Alexander till ålder och visdom. Filip kunde vara tillfredsställd med hans framsteg. Han visade mycket tidigt prov på samma glänsande snille, som fadern ägde, Alexander är ett av de ytterst få exemplen på att en verkligt stor historisk personlighet får lika eller ännu mer framstående söner. Sådana bruka vara så sällsynta, att de höra sagan till. Och dock voro de två varandra så olika! Filips vinnande sätt, hans allom tillgängliga, glättiga sinne återfinnes hos sonen, men hans opålitlighet, hans alla beräkningar gäckande utvägar ut svårigheter  voro diametralt motsatta Alexanders rätlinjiga karaktär, som icke kände ordet omvägar, som i sitt handlande och sitt känsloliv skupolöst jakttog den en gång för alla valda normen. Det är betecknande, att Alexander som människa och historisk gestalt aldrig har behandlats av dramatikerna. Han och hela hans liv var intet lämpligt stoff. Han var för enkel, för litet äventyrlig, trots att hans liv och gärning överträffa det mesta, som diktare och dramatiker kunnat fantisera ihop.

Filips personliga andel i sonens uppfostran torde hava varit minimal. Han hade knappast tid med sådant. Han var för mycket engagerad på för många håll på en gång. Men sin livserfarenhet har han delgivit sonen, och denne har klokt lagt den faderliga visdomen på minnet.  Kanske har han också på samma ställe för framtida behov magasinerat intryck av icke efterföljansvärd art. I stort sett kände han sig säkerligen mera dragen till modern. Det vilda livet kring fadern måste för ett så vaket sinne som Alexanders betänkligt kontrastera mot de moraliska lärdomar och de praktiska levnadsregler, hans stränga läromästare inpräntade hos honom. Ett intryck måste hava outrotligt inpräntat sig i hans unga sinne, och det var faderns falskhet. Ett annat var säkerligen hans lösaktiga äktenskapsförhållanden.

Vi kunna ana oss ett och annat från Alexanders barnaår, även om traditionen icke räddat mycket till vår tid. Vi se honom som en kärnsund pojke rasa med jämnåriga i lekar, som säkerligen i betydlig utsträckning lånat sitt innehåll från deras fäders egentliga yrke och hantering, kriget. Vapen voro deras leksaker och deras önskningar, väldiga drabbningar deras drömmar. Skolböckerna känna vi föga till utom en, Homeros' Iliad. Den boken blev Alexanders käraste lektyr. Den följde livet igenom, låg vid hans egen stamfader! Att likna Achilles blev hans livs mål. Men Achilles måste hava sin Patroklos, för att överensstämmelsen skulle vara fullständig. Han fann honom. Hefaistion hette han, en makedonerpojke från huvudstaden Pella. Om hans fader veta vi föga mer än namnet. Däremot känna vi hans öden lika väl som Alexanders, ty de två voro praktiskt taget ett från spädaste barnaår till livets slut. De dogo samma år. Hefaistion beskrives som en underbar gosse, ståtlig, t.o.m. ståtligare än Alexander, med vilken han blev förväxlad av de tillfångatagarna persiska damerna efter slaget i Issos. De hade slutit en vänskap och ett fostbrödralag, som bestod provet även under de svåraste påfrestningar. Den unge Alexander var Achilles, snar till dåd men också till vrede. Patroklos – Hefaistion var den lugnade vännen ständigt vid hans sida.

När Alexander var omkring fjorton år gammal, förde hans fader honom bort från huvudstaden och lät honom bo på ett landställe, Mieza, i en stilla dal högt uppe bland bergen. I denna lugna omgivning, där den friska bergvinden och den ofördärvade bondebefolkningen tillförde hans mottagliga sinne renare och ädlare näring än den av laster och lidelser förpestade hovatmosfären, där jakt och ridning, bad och härdande friluftsliv voro hans dagliga sysselsättning, skulle han växa sig stark fysiskt och moraliskt. Där skulle hans skolning fulländas. Hans fader hade själv utvalt hans läromästare. Valet hade fallit på ingen mindre än Aristoteles. Aristoteles var född år 384 och således vid den tiden omkring 40 år gammal. Han blev utsedd till denna höga uppgift därför, att hans fader var livmedicus vid hovet i Pella, samt därför att han själv skaffat sig got renommé som duktig lärare i den tidens finare allmänbildning, framför allt i retorik och praktisk filosofi. Den senare så beryktade och berömde filosofen och Platon -lärjungen var det alltså icke, som Filip var angelägen om att vinna för sin sons uppfostran. Snarare torde man kunna antaga, att Filip med välbehag såg sin sons lärare vara en ytterst elegant, väldoftande och verserad ung man, vars rappa tunga redan var bekant och vars dagliga tal var en ypperlig reklam för hans lämplighet som lärare i vältalighet. Aristoteles' hemort var den lilla staden Stagira på Chalkidike, alltså en av de grekstäder, som Filip skoningslöst låtit ödelägga. Det kan tänkas, att Aristoteles ett ögonblick känd motvilja mot att åtaga sig uppdraget att undervisa dens barn, varav hans hem och hans  landsmän fått lida så mycket ont. Det kan också tänkas, att den sluge Filip på detta sätt velat visa grekerna, att han satte värde på dem. För säkerhets skull lät han återuppbygga hela staden , ett bra honorar åt en informator!

Aristoteles' uppgift var att sätta Alexander in i retorikens hemligheter, d.v.s. att göra honom bättre förtrogen med litteratur, väl också vad vi skulle kalla litteraturanalys, med filosofi och vältalighet. Om Filip haft möjlighet att närmare precisera sina önskemål, d.v.s. om han haft möjlighet att för sig själv och för Aristoteles klargöra, vad han menade med lämplig bildning och uppfostran åt en prins, torde vara problematisk. Det förefaller, som om Aristoteles haft skäligen fria händer att bestämma undervisningens gång. Kanske var detta en fördel för Alexander, ty därigenom fick denne av sin högt begåvade och grundligt skolade lärare de värdefullaste inblickar icke blott i den grekiska litteraturens bästa verk utan därtill i ungefär allt, vad man efter den tidens förhållanden skulle kunna kalla allmän encyklopedi, framför allt naturkunnighet, medicin, geometri. Dessa inblickar i tillvarons väsen, som det blivande universalgeniet kunde giva sin höge discipel, skulle med tiden visa sig vara den värdefullaste preparationen för hans kommande gärning, hela den då kända världens erövring och utnyttjande. Aristoteles har kanske icke personligen imponerat på den kritiskt lagde och kanske minst lika begåvade eleven.  Men han har hos denne nedlagt tankefrön, vilka endast en Alexander skulle vara i stånd till att senare utplantera i rätt jordmån.

Jämföra vi Alexanders kommande öden och gärning med de teoretiska system, som Aristoteles i sin filosofskola och sin föreläsningssal uppställt som norm för världens gång, kunna vi icke undgå att göra den reflexionen, att de båda, var på sitt sätt sin tids störste, likt tvenne planeter för ett kort ögonblick kommo i beröring med varandra, kanske i någon mån påverkade varandra, även om denna påverkan i början var föga ömsesidig. Och dock torde de tankar, som den allvetande ”docenten” ingöt i Alexanders mottagliga sinne, hava undermedvetet bestämt mycket av hans kommande gärning. Att Aristoteles hos honom väckt och befordrat intresset för den värld, om vilken Aristoteles blott hört talas eller med fantasiens hjälp kunde göra sig en föreställning, att han hos Alexander ytterligare stegrat åtrån efter att omspänna hela denna värld, är en fascinerande tanke. Därtill har han tvivelsutan givit honom mången värdefull praktisk vink, insikten om betydelsen av en effektiv sjukvård i en stor armé, nyttan av att samla mesta möjliga studiematerial på kommande långa expeditioner, nödvändigheten att föra noggranna anteckningar över varje dags förlopp o.s.v. Aristoteles har med sin undervisning säkerligen bidragit till att Alexanders väldiga erövringståg kom att bliva icke blott ett politiskt hämndetåg mot perserna utan något av den första geografisk – naturvetenskaplig – etnografiska expedition, världshistorien känner. Att Alexanders politiska inriktning och uppfattning av människor, länder och statssystem skulle i nämnvärd grad hava påverkats av den talföre teoretikern, är däremot föga troligt. Aristoteles var grekisk shauvinist, trångbröstad och småsint, Alexander liksom makedonerna i allmänhet genom påverkan från den kyniska filosofien kosmopolitiskt inställd. För honom var Makedonien visserligen hans fosterland och utgångspunkt men hela världen hans verksamhetsfält. Om dessa divergenser redan kommit till uttryck i den stilla källhallen i Mieza, veta vi icke med säkerhet. Aristoteles har visserligen i sin Etik uttalat den satsen, att ungdomar icke äro lämpade för att höra talas om politik och statskunskap, emedan de sakna erfarenhet, men det är föga troligt, att dessa ord skulle hava dikterats av någon mindre harmonisk diskussion om dylika ämnen med Alexander. Däremot kan man våga draga slutsatsen, att redan den unge Alexanders aptit på den stora världen liksom hans kommande färder och erövringar blivit en sporre för den gamle teoretikern att vidga sin horisont utöver den lilla egna statens och hemstadens gränser.

De lugna åren uppe i Mieza togo slut. Filip drog ut på viktiga militära expeditioner, och den sjuttonårige Alexander sattes till att vara sitt lands ståthållare. Livet tog honom i sin skola.    

Efter denna prestation skall fader Filip under tårar hava yttrat de bevingade orden till sin son: ”Min son, sök dig ett kungarike, som anstår dig! Makedonien är dig för litet!”

Το σπίτι του Αλεξάνδρου

Valmin, Matias Natan: Ο Μέγας Αλέξανδρος (Natur och Kultur, 1942, σελ. 61-80).

Ο βασιλιάς Φίλιππος υπήρξε αναμφισβήτητα μεγάλος άνδρας. Το έργο του καθώς και τα προσωπικά χαρακτηριστικά του, τον κατατάσσουν δικαιωματικά ανάμεσα στους μεγάλους της ιστορίας. Παρόλο το μεγαλείο του, μπορούμε συχχρόνως να υποψιαστούμε από τα ιδιαίτερα χαρακτηριστικά του άνδρα, ότι οι νίκες και οι στόχοι του δεν επιτυγχάνονταν, πάντα, με ηθικά άψογους τρόπους. Κατά την άποψη των συγγραφέων της εποχής του, η ανεντιμότητά του   δεν είχε όρια και ηθικούς ενδοιασμούς. Υπήρξε, επιπλέον, ένας γνήσιος Μακεδόνας στη ζωή και στις συνήθειες. Στο μακεδονικό παλάτι η ζωή κυλούσε μεγαλοπρεπώς. Ο Φίλιππος ήταν σίγουρα έξοχος  οικοδεσπότης και κόσμος απ’ όλα τα μέρη προσερχόταν πρόθυμα να φιλοξενηθεί. Οι Έλληνες συνωστίζονταν εκεί, διπλωμάτες, καλλιτέχνες και φιλόσοφοι. Και για το Φίλιππο ήταν το ίδιο σημαντικό να τους προσελκύσει εκεί. Το ταξίδι τους δεν γινόταν άσκοπα. Η ελληνική παιδεία και η τέχνη, η ρητορική και ο τρόπος ζωής έχαιραν εκτίμησης σε όλες τις χώρες, και η χώρα του Φιλίππου προοριζόταν να γίνει ηγέτιδα στα Βαλκάνια. Ο Φίλιππος γνώριζε τι άξιζε και τι όφειλε να πληρώσει γι’ αυτό. Ο “βασιλιάς των βαρβάρων” ενδιαφερόταν ζωηρά να περιβάλλεται, αυτός και οι δραστηριότητές του, με αρχοντική κουλτούρα.         

Υπάρχει μία έντονη ατμόσφαιρα κρασιού και φιλόξενης προσφοράς γύρω από το πρόσωπο και το παλάτι του Φιλίππου. Η φιλοξενία στο μακεδονικό παλάτι έβαζε ακόμα και τον πιο εξασκημένο σε έντονες δοκιμασίες. Ο μακεδονικός λαός, και πρωτίστως η αριστοκρατία του, ήταν συνηθισμένος στην έντονη ζωή, και τέτοια ζωή απαιτεί αντίστοιχη δίαιτα. Το μακεδονικό παλάτι και τα έθιμά του έχουν συγκριθεί με εκείνα της τσάρικης Ρωσίας. Η σύγκριση ίσως δεν είναι εντελώς αβάσιμη. Για τους μισοχορτάτους Αθηναίους και τις πραγματωμένες αστικές συνήθειές τους, το νερωμένο κρασί τους και την αισθητική τους σνομπαρία, μια τέτοια ζωή τους έπεφτε σωστή. Μια ζωή που συχνά, χωρίς αμφιβολία, γινόταν άγρια. Η ελληνική βιβλιογραφία έχει διατηρήσει πολλές ανέκδοτες, εσωτερικές εικόνες από το παλάτι του Φιλίππου. Δυστυχώς, δεν έχουμε καμία δυνατότητα να ελέγξουμε την αληθινή αξία παρόμοιων αφηγήσεων.

Ο ελληνικός πολιτισμός, τον οποίο ο Φίλιππος ήταν πρόθυμος να εισαγάγει κατά πρώτο λόγο από την Αθήνα, ήταν μία κλασική κουλτούρα μεγαλούπολης. Διαβάζουμε στα σχολικά μας βιβλία για τον πολιτισμό αυτόν και τους εκφραστές του, για εκλεκτούς στοχαστές, σπάνιους, προικισμένους καλλιτέχνες, προνοητικούς πολιτικούς, με μια λέξη πρωτοπόρους του πολιτισμού. Από τα ίδια σχολικά βιβλία ενημερωνόμαστε εντελώς θεματικά για το περιεχόμενο του αθηναϊκού πολιτισμού, κατά τις διάφορες ιστορικές περιόδους της Αθήνας. Δεν έχουμε καμία, ή έχουμε εξαιρετικά κακή καθοδήγηση για να κρίνουμε τις μεταβολές του, από αιώνα σε αιώνα, μεταβολές που αν μη τι άλλο υπήρξαν ένας από τους πολλούς τρόπους αποδεικτέας πολιτιστικής και ηθικής κατάπτωσης. Ο αρχαίος ελληνικός πολιτισμός έχει εδώ και πολλά χρόνια περιβληθεί μια λάμψη αριστοκρατικότητας που ο λαός έχει ενστερνιστεί άκριτα, ότι κάθε τι που επινόησαν αυτοί οι Αθηναίοι ήταν καθαρά αριστοκρατικό, μεγαλοφυές, υποδειγματικό. Παρ’ όλες τις ευκαιρίες να σχηματίσουμε μια πιο αληθινή εικόνα για τη ζωή των Αθηναίων, την οποία κατέχουμε τώρα με τις έξοχες μεταφράσεις έργων των αρχαίων Ελλήνων συγγραφέων, αυτή η συνηθισμένη αντίληψη παραμένει ακλόνητη στην κοινή συνείδηση. Στα σχολεία μας – ακόμα και στα γυμνάσια - αποστηθίζουμε λίγα πράγματα για την ελληνική ιστορία. Τα κατορθώματα των ηρώων του Μαραθώνα, η πολιτιστική άνοιξη της εποχής του Περικλή,  ο κόσμος των ιδεών του Πλάτωνα εντυπώνονται και διδάσκονται σαν τα μοναδικά αξιομνημόνευτα απ΄ όλη την ελληνική ιστορία και παραμένουν εφ' όρου ζωής σαν τα μοναδικά χαρακτηριστικά αυτού του λαού. Μια και δυο λέξεις δεν μπορούν, βέβαια, να μην εισχωρήσουν αθόρυβα στην αναπαράσταση του ευσυνείδητου συγγραφέα σχολικών βιβλίων, ο οποίος φωτίζει και άλλες πλευρές στην 2.500 ετών θαυμαστή ιστορία του ελληνικού πολιτισμού. Είναι ομολογουμένως αλήθεια, ότι ο κόσμος και η ανθρωπότητα ωφελούνται να ενθυμούνται τους καλύτερους άθλους και ευχαρίστως θέλουν ν' αποφύγουν την υπόμνηση ότι η πισινή πλευρά του μεταλλίου συνηθίζεται να παρουσιάζεται λιγότερο από τη μπροστινή. Παρόλα αυτά, ακόμα κι ο εξαίσιος αυτός πολιτισμός έχει την ανάποδη πλευρά του, και είναι λάθος των διδακτικών βιβλίων να το αποσιωπούν, όσο είναι δυνατό. Γιατί, είναι το ίδιο σημαντικό, μελλοντικά, να ρίχνουμε την προσοχή μας  ακριβώς σε αυτά τα λιγότερο ωραία χαρακτηριστικά της αθηναϊκής δημοκρατίας και των φορέων της Αθηναίων, κατοίκων της μεγαλούπολης. Ορισμένες, δηλαδή, ελλείψεις σε όλο το σύστημα, όπως και οι αδύναμες ροπές του ελληνικού λαού, θα βοηθούσαν σε κάθε περίπτωση στο να φωτιστούν οι αιτίες της θλιβερής κατάρρευσης αυτού του λαμπρού δημοκρατικού συστήματος, αιτίες που οδήγησαν σε κάτι εντελώς διαφορετικό από εκείνο που θεωρητικά όφειλε να γίνει.

Ο αθηναϊκός πολιτισμός κατά τον 3ο π.Χ., αιώνα, με λίγες εξαιρέσεις, δεν αξίζει πολλά εγκώμια. Η κοινωνική κατάσταση στην πόλη, το ύφος των διατηρουμένων γραπτών της εποχής αυτής, ακόμα και αυτών από το τέλος του 4ου π.Χ. αι., οι εσωτερικές και εξωτερικές  μαρτυρίες της πολιτικής αποδεικνύουν ομόφωνα, ότι η Αθήνα εκείνη την εποχή δεν βρισκόταν ακόμα στο ίδιο πολιτιστικό, ηθικό και πολιτικό επίπεδο με εκείνο στα μέσα του 4ου αιώνα. Η δίκη του Σωκράτη, στο μεταίχμιο του αιώνα, είναι σχεδόν επαρκές αποδεικτικό γι αυτό. Εάν κοντά σε αυτό προσθέσουμε και την ομολογουμένως αθάνατη, αλλά συχνά, ηθικά αμφίβολη “παραγωγή λαϊκών πάρκων” του Αριστοφάνη, τότε, ακόμα και το τελευταίο μέρος της υπερυψωμένης στα ουράνια κληρονομιάς του Περικλή έχει δώσει στον μετέπειτα κόσμο αποδεικτικά στοιχεία, ότι ο αθηναϊκός λαός και η δημοκρατία της μεγαλούπολης είχε ροπή απόκλισης από τις αρχικές του ρίζες.  

Οι εκπρόσωποι του πολιτισμού αυτού είχαν την αγωνία στο νου τους ν΄ αποκτήσουν προσβάσεις σε κύκλους, υλικά πολύτιμους. Γι' αυτό και δεν ήταν  διόλου περίεργο που το μακεδονικό παλάτι έβριθε από πολιτιστικούς εκπροσώπους των Αθηνών. Αυτοί είχαν   την καλή συνήθεια να συγκεντρώνουν γρήγορα την προσοχή των άλλων και να επικρατούν. Γνωρίζουμε αρκετά καλά τι ήταν εκείνο σ' αυτούς τους ετοιμόλογους κυρίους που τους έκανε δημοφιλείς στους άγριους Μακεδόνες και στον χαροκόπο βασιλιά τους. Είναι γνωστό ότι ο Φίλιππος εκτιμούσε πολύ ένα καλό αστείο. Αλλά έπρεπε να είναι πικάντικο! Τέτοια υπήρχαν ν' αγοράσει στην Αθήνα. Μια συντροφιά από επαγγελματίες αστειολόγους αποτελούμενη από τους εξήντα καλύτερους ετοιμόλογους είχαν αναλάβει επί πληρωμή να σερβίρουν το πρόγευμα στους  νεο-εκκολαπτόμενους ευφυολόγους για λογαριασμό του μακεδονικού παλατιού. Ένα μέρος αυτών έχουν διατηρηθεί για τους μεταγενεστέρους χάρη στις σημειώσεις του Θεόπομπου. Τα περισσότερα είναι παιδαριώδη και δεν ταιριάζουν σε δημοσιεύματα που εγείρουν αξιώσεις για κάποιον πολιτισμό. Αλλά ο Φίλιππος και οι φύλακές του διπλώνονταν στα γέλια όταν “αποτραβιούνταν” στο καπηλειό του.       

Σίγουρα αυτή εδώ, η λέσχη των αξιωματούχων θύμιζε πολύ, όχι σπάνια, ένα βαριετέ, ίσως και μια σκηνή τσίρκου. Γελωτοποιοί κάθε είδους, ποιητές και λόγιοι, πραγματικοί ηθοποιοί, αλλά ακόμα περισσότεροι μίμοι και μιμητές, όλων των ειδών ακροβάτες, χορεύτριες, κλόουν και άλλοι υπουργοί της ψυχαγωγίας κάθονταν με αδελφική σύμπνοια με τους Μακεδόνες αξιωματούχους, ξένους διπλωμάτες, εγχώριους υπουργούς και τον ίδιο το βασιλιά. Όλοι τους γερά μεθυσμένοι. Γιατί, εάν υπήρχε κάποια διονυσιακή πολεμική ζωή, αυτή θα έπρεπε να είναι η μακεδονική. Το κόκκινο βορειοελλαδίτικο κρασί ήταν στην αρχαιότητα - και είναι ακόμη- φημισμένο για την ικανότητά του να διώχνει τις λύπες και να δημιουργεί ατμόσφαιρα. Και η ατμόσφαιρα σ΄ αυτά τα καπηλειά έσπαζε όλους τους φραγμούς. Όλη η υπόληψη ξέπεφτε στη φθινοπωρινή θύελλα. Ο ίδιος ο Φίλιππος ήταν μπροστάρης εδώ, όπως πάντα. Αυτός και οι ακατανίκητοι πολεμιστές είχαν ανάγκη να τραυματιστούν πάλι, κατ' αυτόν τον τρόπο, γιατί ήταν πολεμιστές. Η ζωή τους ήταν γεμάτη από σκληρές κακουχίες, από αδιάλειπτο κίνδυνο ζωής. Η τακτική τους ήταν αδίστακτη, απέναντι στους άλλους και τους εαυτούς τους. Όταν η ημερήσια αποστολή είχε εκπληρωθεί με επιτυχία, αισθανόντουσαν σαν δικαίωμά τους, ή ίσως και σαν καθήκον προς τον εαυτό τους, να δώσουν στο κορμί και την ψυχή τη δικαιούμενη ανταμοιβή τους. Τα αυστηρά στρατιωτικά γυμνάσια και οι με σιδερένια πειθαρχία πραγματοποιούμενες πορείες, τους δημιουργούσαν μία ανάγκη να δώσουν, κάπου κάπου, ελεύθερο πεδίο στις ορμές και τις επιθυμίες. Δεν είναι οι μοναδικοί στην ιστορία να το έχουν αισθανθεί έτσι. Δεν μπορεί σχεδόν να βρεθεί ούτε ένας πολεμικός λαός με παρόμοια φήμη που να μην έχει εφαρμόσει τις ίδιες αρχές. Υπάρχουν πολεμιστές που αναγνωρίζουν το δίκιο της αρχής αυτής σε τέτοιο βαθμό που γι' αυτούς η αναζωογονητική οινοποσία είχε γίνει πρωταρχική στην πολεμική ζωή τους. Αυτοί σπάνια έχουν κερδίσει δόξα, πλην, ίσως, στα ανέκδοτα ημερολόγια, ή ανάμεσα στους ευφημισμούς των στρατιωτικών γυμνασμάτων.

Ήταν μεγαλοπρεπείς άνδρες, αν μη τι άλλο κι ο βασιλιάς Φίλιππος. Λαμπροί άνδρες, καλοβαλμένοι, γεροί, ετοιμοπόλεμοι στα όπλα και στα χωρατά. Ο Φίλιππος εγκωμιάζεται ως δημοφιλής. Οι ζητιάνοι και οι άθλιοι θα μπορούσαν πριν απ' όλους να διαδώσουν το εγκώμιό του, αφού επέστρεφαν  από τις γιορτές του με γεμάτες τις τσέπες από λαμπερά μακεδονικά “Φιλίππεια”, όπως αποκαλούσαν τα  ατόφια, χρυσά νομίσματά του. Κατά τα λεγόμενα υπήρξε ακόμα ένας ήρωας των γυναικών. Οι εφτά γνωστοί γάμοι του μαρτυρούν τη στάση του απέναντι στο όμορφο φύλο. Δεν γνωρίζουμε, αν οι Μακεδόνες υπήρξαν ανέκαθεν  κληρονομικά προδιατεθειμένοι στη διαστροφή, ή εάν αυτή η μορφή ερωτισμού “paa den forkerte Side af Plankeverket”  ήταν μία από τις πολιτιστικές φινέτσες, εισαγόμενες από τη Αθήνα. Γεγονός είναι, ότι   η ηθική κατάσταση στο παλάτι του Φιλίππου, κατά την άποψη και των συγχρόνων του, ήταν τέτοια που ο καθένας απέφευγε να ασχοληθεί από κοντά με αυτή. Το ερώτημα είναι, αν πολλά από τα στυγερά εγκλήματα που έλαβαν χώρα εκεί, ανάμεσα στα οποία και η δολοφονία του Φιλίππου, μπορούν να καταλογιστούν σε αυτόν τον ηθικό εκφυλισμό, τουλάχιστον σαν ένα έμμεσο συνακόλουθο. 

Στο περιβάλλον αυτό, του κρασιού και της μέθης, των κατεργάρηδων, των πόρνων και των τραχών πολεμιστών, μεγάλωσε ο πρίγκηπας που θα πραγματοποιούσε τα πιο τολμηρά όνειρα του Φιλίππου, να επεκτείνει το έργο του ατέλειωτα μακρυά, πέρα από τα πιο απομακρυσμένα όρια της φαντασίας του. Ο Φίλιππος είχε φέρει την τέταρτη σύζυγό του από τη μακρινή Ιλλυρία, από την απρόσιτη ορεινή ενδοχώρα των βορειοδυτικών Βαλκανίων. Λεγόταν Ολυμπιάς και ήταν κόρη του βασιλιά των Μολοσσών, Νεοπτόλεμου, απόγονου  της μυθικής φυλής των Αιακιδών. Ποια κίνητρα συνετέλεσαν αποφασιστικά στο γάμο αυτόν, είναι δύσκολο να πούμε. Η Ήπειρος δεν ήταν καμιά σημαντική χώρα, παρόλο που η ιστορία της  μπορεί να επιδείξει σημαντικούς άθλους και προσωπικότητες. Ο πιο γνωστός είναι ο βασιλιάς Πύρρος, επικίνδυνος αντίπαλος των Ρωμαίων. Αλλά για τα πλάνα του Φιλίππου, να ενισχύσει την εθνική μακεδονική εξουσία, υπήρχε ζωτικό συμφέρον να διατηρήσει και να ενδυναμώσει τις καλές σχέσεις με αυτά τα βαλκανικά μέρη. Παρ΄ όλες αυτές, τις καθαρά πολιτικές απόψεις, θα τολμούσε κανείς να υποθέσει ότι ο γάμος του με τη ηπειρώτισσα πριγκίπισσα ήταν, επίσης, ένα επακόλουθο μιας ισχυρής προσωπικής διάθεσης. Ο Πλούταρχος αναφέρει ότι οι δυο τους είχαν συναντηθεί για πρώτη φορά σε μια μυστηριακή τελετή που έγινε στη νήσο Σαμοθράκη, στο βορειότερο μέρος του Αιγαίου πελάγους. Κι οι δυο τους ήταν ακόμη σχεδόν παιδιά.

Το βαφτιστικό όνομα της βασίλισσας Ολυμπιάδας αναφέρεται διαφορετικά. Μερικοί έχουν τη γνώμη ότι λεγόταν Μυρτάλη, άλλοι Στρατονίκη, άλλοι πάλι Πολυξένη. Για το μεγάλωμα και τα παιδικά χρόνια της ελάχιστα ή και τίποτα δεν έχει διατηρηθεί.  Πατρίδα της ήταν η ορεινή ηπειρωτική χώρα, εκεί όπου δεν πάει κανένας κανονικός δρόμος, ούτε εκείνη την εποχή, ούτε ακόμα και στη δική μας. Ο λαός της Ηπείρου είχε να δείξει ένα πολύχρωμο μείγμα διαφορετικών στοιχείων. Εκεί πάνω στα βουνά, λαοί όλων των εποχών βρήκαν το καταφύγιό τους από εισβολές και διωγμούς. Εικάζεται, βάσιμα, ότι ακόμα και στην εποχή μας, ανάμεσα στους διάφορους λαούς, κι ακόμα περισσότερο στα έθιμα και στις αντιλήψεις τους, θα μπορούσαν ν' αναγνωριστούν κατάλοιπα παμπάλαιων λαών και πολιτισμών, ίσως ακόμα και από την προϊστορική εποχή.  Στην αρχαία εποχή, αυτό πρέπει να συνέβαινε σε μεγαλύτερο βαθμό. Σ' αυτές τις ευδιάκριτα οριοθετημένες κοιλάδες και σ΄ αυτά τα δυσπρόσιτα οροπέδια διατηρούνται λαοί και έθιμα, διάλεκτοι και ιδιοσυγκρασίες με τρόπο που φαίνεται αδύνατος σε άλλα μέρη της υδρογείου. Εμείς που μέσω της τεράστιας ανάπτυξης των μέσων μεταφοράς έχουμε συνηθίσει στην ιδέα, ότι ο σύγχρονος πολιτισμός, αργά ή γρήγορα, πρέπει να εισχωρήσει σε κάθε άκρη, ακόμα ξαφνιαζόμαστε που σε αυτά τα μέρη, τη σύγχρονη Αλβανία, το Μαυροβούνιο, τη Βοσνία και την Ερζεγοβίνη, συναντάμε λαούς και ακούμε  γλώσσες, οι οποίοι στο μεγαλοπρεπή πρωτογονισμό τους, την επιβλητικότητά τους και την ανεξαρτησία τους, επενεργούν σαν την πρωινή δροσερή πνοή της ανθρωπότητας, σε όποιον έρχεται, εδώ πάνω, από τον κυκεώνα εθνοτήτων, γλωσσών και πολιτισμών των μεσογειακών χωρών. Ακόμα κι αν κάποιος  έχει επηρεαστεί από άγριες αφηγήσεις, εγκληματικές πράξεις και βαναυσότητες για οπισθοδρομικότητα, αναλφαβητισμό και παρασιτισμό, περνάει  καλά μαζί τους. Μπορεί να αμφισβητηθεί, αν αυτές  εδώ οι μεγαλόσωμες ορεσίβιες και αφτιασίδωτες ομορφιές δεν αντιπροσωπεύουν σχεδόν τη μεγαλοπρεπέστατη διαδρομή των λαών στην ήπειρό μας.

Είναι σχεδόν σίγουρο ότι ή ίδια κατάσταση ήταν και στην αρχαιότητα. Το να σαγηνευτεί ένας ανοιχτομάτης και ανοιχτόκαρδος Μακεδόνας πρίγκηπας, όπως είχε κάνει ο Φίλιππος, από αυτόν το λαό και ιδιαίτερα από τις θυγατέρες του, ήταν μία εντελώς φυσιολογική υπόθεση. Ίσως, η έκδηλη προτίμησή του ή τουλάχιστον το ανοιχτό του ενδιαφέρον για τους Ηπειρώτες εξαρτιόταν από την  έμπειρη ματιά του και σε άλλους τομείς, για το τι άξιζε ένας λαός. Επιπλέον, ο Φίλιππος όπως κι ο γιος του Αλέξανδρος συμπαθούσε αυτόν το λαό, εκεί, όπως και στη Μακεδονία, η παράδοση και το συγγενικό αίσθημα υπήρξαν ισχυρά και έφταναν σχεδόν όσο πάει πίσω στη σκοτεινή εποχή των μυθικών ηρώων. Υπήρξαν συγγενείς φυλετικά, βιολογικά, πολιτισμικά και παραδοσιακά.

Η Ολυμπιάδα, παρά τις τρεις βασιλικές συζύγους με τις οποίες θα μοιραζόταν τιμή και συζυγική ζωή, έγινε η πραγματική βασίλισσα, από την αρχή μέχρι και το τέλος της ζωής της. Ήταν μια γυναίκα που ούτε ακόμα κι ένας δυναμικός άνδρας σαν το Φίλιππο μπορούσε να μεταχειριστεί όπως να ΄ναι. Γνώριζε να αποκτά επιρροή από την αρχή. Ο Φίλιππος είχε αφεθεί να επηρεαστεί, από την αρχή μέχρι τέλος, από τη θέλησή της και τη νεότητά της. Γι' αυτό και δεν χρειαζόταν κάν να έχει συζητηθεί, ποιος από τους πρίγκιπες θα γινόταν διάδοχος του θρόνου. Είναι πολύ πιθανό, ότι η Ολυμπιάδα προσωπικά ήταν αυτή που έπεισε τον Φίλιππο να συνεργαστεί δυναμικά στο να εγκατασταθεί στον ηπειρώτικο θρόνο ο αδερφός της που λεγόταν, επίσης, Αλέξανδρος.  Διατηρούσε, για όσο ζούσε, ένα ενδιαφέρον για την πατρίδα της, που αν έτσι χρειαζόταν, εγκατέλειπε το σπίτι και το βασίλειό της. Ανάμεσα στα ηπειρώτικα βουνά αισθανόταν σπίτι της. Εκεί προσέφευγε όταν οι συνθήκες στο μακεδονικό παλάτι της φαινόταν αφόρητες. 

Αυτά τα ηπειρωτικά εθνοτικά χαρακτηριστικά,  η αίσθηση αυτοδυναμίας που έφτανε στα όρια της φιλαρχίας και η ευθύτητα, που έπρεπε να φαίνονται πεισματώδη στους ανταγωνιστές και τους υποτακτικούς της, δεν γίνεται να τονιστούν περισσότερο σε αυτήν, την περήφανη γυναίκα και μητέρα ενός από τα μεγαλύτερα τέκνα της Ευρώπης. Αυτή, όμως, κατείχε και άλλα, ίσως το ίδιο έμφυτα, το ίδιο υπερβολικά προσωπικά χαρακτηριστικά. Τα μυστήρια, τα οποία την ένωσαν στη νεότητά της με τον μελλοντικό βασιλιά των Μακεδόνων, ήταν ο χώρος, όπου άφησε εντελώς ελεύθερα τον χαρακτήρα και τις προδιαθέσεις  της. Ο ορφισμός σε συνδυασμό με τις διονυσιακές λατρείες και παραστάσεις, στο βαθμό που είχαν διεισδύσει μέσα της, προσέδωσαν στους συγχρόνους της και στον μετέπειτα κόσμο την εντύπωση μιας πρωτόγονης ψυχής. Τα θρησκευτικά της ή τα παρόμοια θρησκευτικού τύπου όργια, την έκαναν να ξεπεράσει τη συμμετοχή στις μυσταγωγίες και τις μυστικές ιεροτελεστίες, σε σχεδόν δαιμονική αγριότητα. Ασχολήθηκε με φοβερούς τύπους εξορκισμών και μαγικών. Ήταν ύποπτη, ότι δηλητηρίασε έναν από τους γιους του Φιλίππου από προηγούμενο γάμο, τον αξιολύπητο Φίλιππο Αρριδαίο, προκειμένου να μην μπορέσει να γίνει διάδοχος του θρόνου. Μάλιστα, έχει απαλλαχτεί από την υπόνοια ότι ήταν, άμεσα ή έμμεσα, συνένοχη στο φόνο του συζύγου της, μόνο μέσω μιας εξήγησης του Αριστοτέλη, και αναφέρεται ότι, αμέσως μετά, δεν είχε κάνει και πολύ προσπάθεια να κρύψει την ικανοποίησή της με το συμβάν. Ιδωμένο ανθρώπινα, ίσως, δεν είχε την παραμικρή επιπλέον αφορμή, ακόμα κι αν δεν έβαλε η ίδια το όπλο στο χέρι του δολοφόνου.

Αυτή, η από κάθε άποψη απελευθερωμένη γυναίκα από τα ελεύθερα βουνά της Ηπείρου πρέπει, από την πρώτη στιγμή στο μακεδονικό παλάτι, να γέμισε από καχυποψία, ζήλια και μίσος για τις τρεις “βασίλισσες” που ο Φίλιππος, είχε ήδη αποκτήσει. Σε κάθε περίπτωση και ύστερα από λίγες μέρες γάμου, μάλλον δεν μπορεί να γίνει λόγος για κάποια προσωπική αφοσίωση και για αγάπη με τη συνηθισμένη σημασία της λέξης,. Η άγρια ζωή και, το λιγότερο που μπορεί να λεχθεί, τα ελεύθερα έθιμα, εκεί, ήταν τέτοια που δεν συνέβαλαν στο να προσκολληθεί στο πλευρό του συζύγου της. Ούτε ακόμα κι ο Φίλιππος μπορούσε να υπολογίζει, λογικά, στο να κερδίσει την αφοσίωσή της μέσω των τριών ακόμη γάμων, τους οποίους έκανε, αργότερα, με γυναίκες διαφορετικής προέλευσης. Η χειρότερη απ΄ όλες τις  συζυγικές σχέσεις του Φιλίππου που πείραξε την Ολυμπιάδα ήταν ο τελευταίος γάμος του, με την Κλεοπάτρα. Αυτή ήταν από την παλαιά μακεδονική υψηλή αριστοκρατία και κέρδισε παρά το νεαρό της ηλικίας της – ή μάλλον ακριβώς με αυτό, επειδή ο Φίλιππος υπήρξε κατά πάσα πιθανότητα γυναικάς – την αγάπη του συζύγου της σε βαθμό που αυτός την αναβάθμισε σε νόμιμη βασίλισσα. Αυτό έδωσε αφορμή στον θείο της, Άτταλο, στις γαμήλιες γιορτές να εκδηλώσει την ικανοποίησή του, ότι η Μακεδονία μπορούσε, επιτέλους, να ελπίζει στην απόκτηση ενός νόμιμου κληρονόμου στο θρόνο. Ακόμα κι αν μπορεί να υποτεθεί, ότι το γεροντάκι είχε φλυαρήσει υπό την επήρεια του κρασιού, ο νεαρός Αλέξανδρος το εισέπραξε ακαριαία σαν μια ανεξιλέωτη προσβολή. Έγινε φοβερός καβγάς ανάμεσα στον ευέξαπτο πρίγκηπα και τον Φίλιππο, με αποτέλεσμα την ανοιχτή ρήξη μεταξύ τους. Η Ολυμπιάδα κι ο Αλέξανδρος έπρεπε, ήδη, να είχαν νιώσει το γάμο με αυτή τη νεαρή κοπέλα σαν μια προσβολή. Δεν θα ήταν και πολύ μεγαλύτερη από την ηλικία του Αλεξάνδρου. Έτσι , η Ολυμπιάδα κι ο γιος της εγκατέλειψαν τον Φίλιππο και προσέφυγαν στην Ήπειρο. Την επόμενη χρονιά, επιτεύχθηκε βέβαια συμβιβασμός και ο Αλέξανδρος με την Ολυμπιάδα επέστρεψαν και οι δυο στη Μακεδονία. Για όσο διάστημα βρισκόταν στην Ήπειρο, προσπάθησε να πείσει τον αδελφό της Αλέξανδρο να κηρύξει πόλεμο εναντίον του Φιλίππου, αλλά αυτό αποφεύχθηκε, και αντί αυτού ο Φίλιππος κανόνισε τα πράγματα έτσι, ώστε ο βασιλιάς της Ηπείρου Αλέξανδρος να παντρευτεί την θυγατέρα της Ολυμπιάδας, Κλεοπάτρα, αδελφή του Αλέξανδρου. Σ΄ αυτόν το γάμο ήταν που δολοφονήθηκε ο Φίλιππος. Παρ΄ όλα αυτά, η αφρισμένη από ζηλοφθονία Ολυμπιάδα συνέχισε  το εκδικητικό έργο της, εναντίον της νεαρής βασίλισσας, Κλεοπάτρας.

Τέτοια ήταν η μητέρα του Αλεξάνδρου και τέτοιος ο πατέρας του.  Έχουν γραφεί πολλά για τις κληρονομικές προδιαθέσεις του Αλεξάνδρου και  αναγνωρίζονται στη μοίρα του, αναπόφευκτα,    εκφράσεις των φύσεων αυτών, από τις οποίες ήρθε στη ζωή. Η επιρροή της μητέρας του αφορά στα αιφνίδια ξεσπάσματα οργής και στον αυθορμητισμό του. Η απεριόριστη, κατασταλτική δύναμη, ίσως, μπορεί ν' ανιχνευτεί στις κληρονομικές προδιαθέσεις και των δύο γονέων. Από τη μητέρα του, σίγουρα, είχε κληρονομήσει την αρχομανία και την την εκδικητικότητα που τον βοήθησαν, στην αρχή κυρίως της διακυβέρνησής του, να ξεκαθαρίσει όλους τους αναξιόπιστους συγγενείς και τα σημαντικά πρόσωπα του περιβάλλοντός του. Αυτό ήταν το μοναδικό συνεπές στο στιλ της Ολυμπιάδας. Η προδιάθεσή του στο μυστικισμό και τον εκστασιασμό, η αλαζονεία του, και μάλιστα ο έσχατος πόθος του για υπεράνθρωπη δόξα και ανάδειξη, δεν μπορούν κι αυτά να ερμηνευτούν καλύτερα, παρά σαν μια μητρική κληρονομιά, ακόμα κι αν είχαν επώδυνα επακόλουθα.

Η καλύτερη πατρική κληρονομιά του Αλεξάνδρου ήταν η νικηφόρος φύση του Φιλίππου. Αντίθετα, η χονδροειδής πεισματοσύνη και η δολιότητά του δεν κληρονομήθηκαν στο γιο του. Απεναντίας, λίγοι κυβερνήτες στην παγκόσμια ιστορία θα αποτολμούσαν να επιδείξουν τέτοια ευθύτητα στους στόχους και στους τρόπους δράσης, όπως αυτός. Η στοχοθετική συνείδηση συνδυαζόταν στον Αλέξανδρο με τόσο ισχυρή θέληση και τέτοια εξυπνάδα επιλογής συνεργατών και μέσων, ώστε δεν χρειαζόταν να μεταχειριστεί τόσο απλοϊκά μέσα, όπως ο πατέρας. Τη γενναιοδωρία και τη φιλικότητα του Φιλίππου, όμως, τις ξαναβρίσκουμε κατά το μεγαλύτερο δυνατό βαθμό σε πιο αναπτυγμένη μορφή στο γιο, αν κι αυτός δεν τις αξιοποίησε με τον ίδιο τρόπο όπως ο Φίλιππος, για ν' αποκτήσει φίλους και επιρροή. Για τον Αλέξανδρο, θα μπορούσε να  λεχθεί η παλιά αγγλική φράση για την τρίτης γενιάς ιπποτικότητα. Υπήρξε αληθινά παιδί μεγάλων γονιών. Το μεγαλείο τους εκφράστηκε κατά τέτοιο τρόπο, ώστε οι φίλοι τους ήταν ίσοι περίπου στον αριθμό με τους εχθρούς τους. Ο Αλέξανδρος είχε το πλεονέκτημα να μπορεί να επιλέγει, καλύτερα απ΄ αυτούς, βοηθούς και μέσα. Ο πατέρας του και σ΄ ένα βαθμό κι η μητέρα του είχαν στρώσει το δρόμο γι΄ αυτόν. Είχαν κάνει τη χοντρή δουλειά. Μπορούσε να διαβεί πιο ίσιο δρόμο απ΄ αυτούς και γι' αυτό έφτασε και μακρύτερα.

Ο Αλέξανδρος γεννήθηκε το έτος 356 π.Χ., και σύμφωνα με μια ανεπιβεβαίωτη παράδοση, την ίδια νύχτα που ο Ηρόστρατος έβαλε φωτιά στον φημισμένο ναό της Αρτέμιδας στην Έφεσο. Οι γιατρολόγοι της εποχής ήθελαν να γνωρίζουν αν το παιδί ήρθε στον κόσμο με “σκέπες νίκης”. Πρόκειται, βέβαια, πάλι για μύθο και χωρίς ενδιαφέρον για άλλους, εκτός από τις μαμές. Αυτά που λέγονται για τη βρεφική ηλικία του Αλεξάνδρου, μπορούν να αποδοθούν όλα στον κόσμο της φαντασίας και του παραμυθιού. Δεν μπορούμε να αναμένουμε, ότι ακόμα κι ένας πρίγκηπας της εποχής εκείνης, ακόμα κι ένας κληρονόμος ενός θρόνου μικρού κράτους, θα είχε προκαλέσει το αξιομνημόνευτο ενδιαφέρον ενός αρχαίου καταγραφέα υλικού ιστορικής χρησιμότητας. Ο Αλέξανδρος σαν παιδί ήταν ένα από τα πολλά σε ένα ημιβάρβαρο “χαρέμι”. Πώς ήρθε στον κόσμο, πώς ήταν η εμφάνισή του και πώς συμπεριφέρθηκε, παρέμεινε μυστικό της μάνας του και της μαμής του, και ενταφιάστηκε μαζί μ΄ αυτές.

Θα επιθυμούσαμε, να ήταν δυνατό να εισχωρήσουμε βαθύτερα σε όλες τις λεπτομέρειες, τις μεθόδους ανατροφής και τις εξωτερικές επιδράσεις, οι οποίες μαζί με τις μεγάλες φυσικές κληρονομικές προδιαθέσεις αυτού του νεαρού πρίγκηπα, τον γιο δύο ομοίως εξαιρετικών φύσεων, τον απόγονο δύο επιβλητικών λαών, διαμόρφωσαν τη μοναδική προσωπικότητα, το ιστορικό φαινόμενο που έγινε ο Αλέξανδρος. Δυστυχώς, το υλικό είναι πάρα πολύ περιορισμένο. Ο Αλέξανδρος δεν μεγάλωσε σε μια εποχή του παιδιού. Το σχολείο του Αλεξάνδρου ήταν σχολείο ανδρών, ακόμα κι αν υπήρχε η σημαντική επιρροή της Ολυμπιάδας στην ανατροφή του. Τον περιέβαλλαν άνδρες της ανδροπρεπέστατης ανδροκρατίας. Ήδη από την πρώτη στιγμή έμαθε να συνηθίζει στους πολεμικούς τρόπους. Οι παιδικές του αναμνήσεις από τον πατέρα πρέπει να συνδέθηκαν με τον σκληρό αγώνα για την εγκαθίδρυση και την επέκταση του βασιλείου του. Συνηθίζεται να λέγεται ότι ο Αλέξανδρος σπάνια γελούσε, πραγματικά, μόνο μία περίπτωση έχει αποτυπωθεί, όταν ένα αυθόρμητο ξέσπασμα χαράς κατέληξε σε χλευαστικό γέλιο. Η μητέρα του τον γέννησε σε προχωρημένη ηλικία. Σύμφωνα με ένα αρχαίο συγγραφέα, ήταν για πολύ καιρό στείρα. Οι ωδίνες του τοκετού της, ίσως ασυνείδητα, ν΄ ακολούθησαν το γιο σ΄ όλη τη ζωή του, ίσως κάτι από αυτό να ακουμπούσε πάνω στη φύση του και στη ζωή του, κόντρα στη φυσική τάξη πραγμάτων που σήμαινε η δική του ύπαρξη. Η -στα όρια της πανουργίας- κρίση του Φιλίππου και  η αδάμαστη θέληση της μητέρας διέκριναν το αγόρι, ήδη, από τα μικρά χρόνια του. Ένας Γερμανός μελετητής του Αλεξάνδρου τον έχει παρουσιάσει ως παράδειγμα της διδαχής του Πλάτωνα για τη διπλή άμαξα της ψυχής: η νόηση οφείλει να κρατιέται όρθια στην άμαξα και να καθοδηγεί με το μαστίγιο τα δυο αδάμαστα υποζύγια, το Θυμοειδές και το Επιθυμητό, με τα οποία εφορμά μέσω της ζωής. Ευτυχώς για τον Αλέξανδρο, η νόηση και η ευφυΐα κρατούσαν σφιχτά τα ηνία, αλλά και σε περίπτωση ανάγκης μπορούσε να επιτρέψει στο δεξί άλογο του θυμικού ή στο αριστερό του επιθυμητού να αποφασίσει την πορεία. Μερικές φορές μπορούμε να καταμαρτυρήσουμε, πώς κάποιο από αυτά υπερίσχυσε ως ηνίοχος. Η σύγχυση και το άγχος του Αλεξάνδρου για τέτοια απρόληπτα ξετυλίγματα είναι οι πιο ανθρώπινες και οι περισσότερο εκτιμητές από τις περιγραφές για τη ζωή του.

Ο Αλέξανδρος ήταν από τη φύση του  έντιμος με την πιο συνεπή σημασία της λέξης. Η ματιά του για την πραγματική αξία των πραγμάτων και τον ευθύ μονόδρομο που οδηγούσε στο στόχο, ήταν αφύσικα διαπεραστική. Αυτά δεν εξαρτώνται μόνο από τις φυσικές κλίσεις. Περισσότερο απ' όλα, συμβάλλει σε αυτό η ανατροφή. Οι παιδαγωγοί του δεν ήταν κανακεμένοι κάτοικοι της μεγαλούπολης με απαλά χέρια και θολή ματιά για το δίκιο και άδικο. Η τροφός του, η ευγενής Λανίκη  ήταν από αριστοκρατική καταγωγή. Ο Αλέξανδρος, της απέδωσε τη μεγαλύτερη αξία, σ' όλη τη ζωή. Τους πρώτους παιδαγωγούς του, τους επέλεξε γι' αυτόν η μητέρα του Ολυμπιάδα. Ο ένας ήταν ένας Έλληνας από τα ορεινά μέρη της Ακαρνανίας. Λεγόταν Λυσίμαχος. Ο άλλος, ο Λεωνίδας, ήταν κοντινός συγγενής της μητέρας του. Ο Λυσίμαχος θεωρείται  ότι ήταν ένας γνήσιος τύπος Έλληνα από παλιά φυλή. Του άρεσε να αποκαλεί τον μαθητευόμενό του Αχιλλέα και τον εαυτό του με το όνομα του δασκάλου του μυθικού ήρωα, Φοίνικα. Επέμενε να ακολουθεί τον Αλέξανδρο, ακόμα κι όταν αυτός ενηλικιώθηκε και μάλιστα, μέχρι την εκστρατεία του στο περσικό βασίλειο. Από αυτήν την εκστρατεία, περιγράφεται ένα επεισόδιο που δείχνει, πόσο στενά εξαρτιόταν ο Αλέξανδρος απ΄ αυτόν, τον πρώτο δάσκαλό του.  Ο γέρος, εξ΄ αιτίας της πείνας, είχε ξεμείνει πίσω στα βουνά του Αντιλιβάνου κι ο Αλέξανδρος επενέβη προσωπικά για να τον σώσει από το θάνατο ή την αιχμαλωσία, παρά το γεγονός, ότι εκείνη τη φορά κόντεψε να σκοτωθεί κι ο ίδιος. Ο Λεωνίδας, όμως, ήταν εντελώς διαφορετικός τύπος. Λόγω της καλής του καταγωγής και της συγγένειας με τη βασίλισσα, δεν επέτρεπε τον  Αλέξανδρο να  τον προσφωνεί με τον τίτλο του δασκάλου της εποχής, παιδαγωγός. Απαιτούσε να προσφωνείται “καθηγητής”. Υπήρξε, προφανώς, τραχύς κύριος, υπερβολικά αυστηρός και οικονόμος. Υπάρχουν μερικοί που πίστευαν, ότι οι απαιτήσεις του παραήταν σκληρές και ότι αυτές προκάλεσαν περισσότερο κακό παρά καλό στον βασιλικό μαθητή. Παρόλα αυτά, ο Αλέξανδρος εκτιμούσε πολύ την αυστηρή του ανατροφή και τον θυμόταν με απλόχερα δώρα. Και στις δυο περιπτώσεις, θα μπορούσε να μας υποδειχτεί, ότι η μέθοδος ανατροφής του νεαρού Αλεξάνδρου, αν χρησιμοποιόταν στις δικές μας σύγχρονες αίθουσες διαπαιδαγώγησης, δεν θα είχε καλή έκβαση. Η χρήση της ράβδου ήταν σίγουρα αδιάλειπτη. Αλλά, εμείς δεν ζούμε σε μια εποχή, που μπορεί να ελπίζει σ΄ έναν νέο Αλέξανδρο.

Έτσι, μεγάλωσε ο Αλέξανδρος στην ηλικία και στη σοφία. Ο Φίλιππος μπορούσε να είναι ικανοποιημένος με την πρόοδό του. Έδειξε πολύ νωρίς δείγματα της ίδιας λαμπερής μεγαλοφυΐας, την οποία είχε ο πατέρας. Ο Αλέξανδρος είναι ένα από τα λιγοστά παραδείγματα, όπου μια πραγματικά μεγάλη ιστορική προσωπικότητα αποκτά όμοια ή και ακόμα περισσότερο διαπρεπή τέκνα. Αυτοί συνήθως είναι τόσο σπάνιοι που ανήκουν στο χώρο του παραμυθιού. Ωστόσο, ήταν κι οι δυο εντελώς διαφορετικοί, μεταξύ τους! Ο τρόπος με τον οποίο νικούσε ο Φίλιππος και όλες οι διαθέσιμες αναβλύζουσες αισθήσεις ξαναβρίσκονται και στον γιο. Η αναξιοπιστία του Φιλίππου και όλοι οι δόλιοι υπολογισμοί διαφυγής του από τις δυσκολίες ήταν διαμετρικά αντίθετα με τον δικαιόφρονα χαρακτήρα του Αλεξάνδρου. Αυτός ούτε που γνώριζε τη λέξη παρακαμπτήριος οδός. Στις ενέργειές του και στη συναισθηματική του ζωή τηρούσε ακριβοδίκαια την -μια φορά και για πάντα- επιλεγμένη αρχή. Είναι αξιοσημείωτο, ότι ο Αλέξανδρος, ως άνθρωπος και ως ιστορική αναπαράσταση, δεν χρησιμοποιήθηκε από τους δραματουργούς. Δεν ήταν το κατάλληλο υλικό, ούτε αυτός, ούτε η ζωή του. Παραήταν απλός, ελάχιστα περιπετειώδης, παρότι η ζωή και το έργο του ξεπερνούν τα περισσότερα από αυτά που ποιητές και δραματουργοί έχουν μπορέσει να φανταστούν μαζί.

Η προσωπική συμβολή του Φιλίππου στην ανατροφή του Αλεξάνδρου ήταν ελάχιστη. Δεν είχε και τόσο χρόνο για τέτοια. Παραήταν απασχολημένος σε πολλά μέτωπα ταυτόχρονα. Είχε δώσει, όμως, στο γιο του ένα μέρος της εμπειρίας από τη ζωή του κι εκείνος έξυπνα κράτησε στη μνήμη του την πατρική σοφία. Στην ίδια θέση για μελλοντικές ανάγκες, ίσως είχε και αποθηκευμένες εντυπώσεις, ανάξιες απομίμησης. Σε γενικές γραμμές αισθανόταν σίγουρα περισσότερο κοντά προς το μέρος της μητέρας του. Η άγρια ζωή γύρω από τον πατέρα, για έναν τόσο παρατηρητικό νου σαν του Αλεξάνδρου πρέπει να ερχόταν σε οξεία αντίθεση με τις ηθικές διδαχές και τους πρακτικούς κανόνες διαβίωσης, τους οποίους ενστάλαξε σ΄ αυτόν, ο αυστηρός παιδαγωγός του. Μία εντύπωση που πρέπει να είχε χαραχτεί ανεξίτηλα στο νου του, ήταν η ανειλικρίνεια του πατέρα του. Μια άλλη ήταν σίγουρα οι ανήθικες γαμήλιες σχέσεις του.

Θα μπορούσαμε να φανταστούμε λίγο απ΄ όλα για την παιδική ηλικία του Αλεξάνδρου, μολονότι η παράδοση δεν διέσωσε και πολλά μέχρι τον καιρό μας. Τον βλέπουμε σαν ένα γερό και μυαλωμένο παιδί να τρέχει ακράτητα με τους συνομήλικούς του στα παιχνίδια, τα οποία, σίγουρα σε μεγάλο βαθμό, θα είχαν ως αντικείμενο το πραγματικό επάγγελμα των πατεράδων τους, τον πόλεμο. Τα όπλα ήταν τα παιχνίδια τους και οι επιθυμίες τους και οι μεγάλες μάχες τα όνειρά τους. Ελάχιστα γνωρίζουμε για τα σχολικά τους βιβλία, εκτός ένα, την Ομήρου Ιλιάδα. Το βιβλίο αυτό έγινε το πιο αγαπημένο ανάγνωσμα του Αλεξάνδρου. Τον ακολούθησε σε όλη του τη ζωή και στις εκστρατείες το είχε κάτω από το μαξιλάρι του. Το βιβλίο αυτό αναφερόταν στον Αχιλλέα! Ο Αχιλλέας υπήρξε ο ήρωάς του και το πρότυπό του. Ο Αχιλλέας ήταν κάτι ακόμα περισσότερο, ήταν σύμφωνα με τον μύθο πρόγονος της μητέρας του και συνακόλουθα δικός του! Σκοπός της ζωής του ήταν να μοιάσει τον Αχιλλέα. Ο Αχιλλέας, όμως, έπρεπε να έχει τον Πάτροκλό του, για να είναι πλήρης η αντιστοιχία. Τον βρήκε. Λεγόταν Ηφαιστείων, ένα αγόρι Μακεδόνας, από την πρωτεύουσα Πέλλα. Για τον πατέρα του δεν γνωρίζουμε περισσότερα από τ΄ όνομά του. Γνωρίζουμε, όμως, για τη δική του τύχη, το ίδιο καλά όπως του Αλεξάνδρου, γιατί οι δυο τους υπήρξαν στην πράξη ένα, από την παιδική τους ηλικία μέχρι και το τέλος της ζωής τους. Πέθαναν το ίδιο έτος. Ο Ηφαιστείων περιγράφεται σαν ένα θαυμάσιο νέο, μεγαλοπρεπή, ακόμα και πιο εντυπωσιακό από τον Αλέξανδρο, με τον οποίο τον μπέρδεψαν οι αιχμάλωτες περσίδες μετά τη μάχη της Ισσού. Είχαν αναπτύξει μία φιλία και μία αδελφοσύνη που δοκιμάστηκε ακόμα και μέσα από τις πιο δύσκολες δοκιμασίες. Ο νεαρός Αλέξανδρος ήταν ο Αχιλλέας, άμεσος στη δράση αλλά και στην οργή. Ο Πάτροκλος – Ηφαιστείων υπήρξε ο γαλήνιος φίλος, σταθερά στο πλευρό του.

Όταν ο Αλέξανδρος ήταν περίπου δεκατεσσάρων χρονών, ο πατέρας του τον έφερε να μείνει μακρυά από την πρωτεύουσα, στην ήσυχη και επαρχιακή Μιέζα που βρισκόταν πάνω σ΄ ένα οροπέδιο ανάμεσα στα βουνά. Στο γαλήνιο αυτό περιβάλλον, όπου ο καθαρός βουνίσιος αέρας και ο αδιάφθορος αγροτικός πληθυσμός τροφοδοτούσε την ευαίσθητη ψυχή του με πιο καθαρή και με πιο εκλεκτή τροφή από τα βάρη και τα πάθη της μολυσμένης ατμόσφαιρας του παλατιού, εκεί όπου το κυνήγι και η ιππασία, το μπάνιο και η σκληραγωγούσα υπαίθρια ζωή ήταν οι καθημερινές του ασχολίες, θα μεγάλωνε δυνατός, φυσικά και ηθικά. Εκεί θα ολοκληρωνόταν η σχολική του εκπαίδευση. Ο ίδιος, ο πατέρας του διάλεξε τον δάσκαλό του. Η επιλογή του δεν υπήρξε κάποιος μικρότερος από τον Αριστοτέλη. Ο Αριστοτέλης ήταν γεννημένος το 384, επομένως, γύρω στα 40 του, την εποχή αυτήν. Επιλέχτηκε γι΄ αυτό το υψηλό έργο, γιατί ο πατέρας του ήταν γιατρός του παλατιού της Πέλλας και γιατί είχε αποκτήσει καλό όνομα ικανού δασκάλου στην καλύτερη παιδεία της εποχής αυτής, πάνω απ΄ όλα στη ρητορική και στην πρακτική φιλοσοφία. Ο Φίλιππος δεν νοιαζόταν και τόσο πολύ να διαπαιδαγωγηθεί ο γιος του στην περιβόητη και θαυμαστή πρακτική φιλοσοφία του φιλοσόφου και μαθητή του Πλάτωνα. Μάλλον, θα μπορούσε κανείς να υποθέσει, ότι ο Φίλιππος έβλεπε με ικανοποίηση τον δάσκαλο του γιου του να είναι ένας εξαιρετικά κομψός, μυρωδάτος και ευγενής νέος άνδρας, του οποίου, η αστραπιαία γλώσσα ήταν ήδη γνωστή και του οποίου, η καθημερινή γλώσσα υπήρξε μια εξαιρετική διαφήμιση για την καταλληλότητά του ως δάσκαλο ρητορικής. Η πατρίδα του Αριστοτέλη ήταν η μικρή πόλη Στάγιρα της Χαλκιδικής, δηλαδή μία από τις ελληνικές πόλεις, τις οποίες ο Φίλιππος άφησε αλύπητα να ρημαχτούν. Ίσως, ο Αριστοτέλης να αισθάνθηκε αποστροφή για μια στιγμή,  ν' αναλάβει την αποστολή της διδασκαλίας του παιδιού αυτού, όταν το σπίτι του και οι συμπατριώτες του υπέφεραν τόσο πολύ. Ίσως πάλι, ο πανούργος Φίλιππος να ήθελε, μ΄ αυτόν τον τρόπο, να δείξει την εκτίμησή του στους Έλληνες. Για σιγουριά, άφησε να ξαναχτιστεί όλη η πόλη, ως μια καλή αντιμισθία σε έναν οικοδιδάσκαλο!

Η αποστολή του Αριστοτέλη ήταν να μυήσει τον Αλέξανδρο στα μυστικά της ρητορικής, δηλαδή να τον εξοικειώσει με τα συγγράμματα, καθώς επίσης με αυτό που εμείς αποκαλούμε λογοτεχνία, με τη φιλοσοφία και τη ρητορική. Αν ο Φίλιππος είχε τη δυνατότητα να προσδιορίσει τις επιθυμίες του, δηλαδή αν είχε τη δυνατότητα να διασαφηνίσει, για τον εαυτό του και τον Αριστοτέλη, τι εννοούσε με κατάλληλη μόρφωση και ανατροφή για έναν πρίγκηπα, θα ήταν προβληματικό. Δίνεται η εντύπωση, ότι ο Αριστοτέλης εύλογα είχε την απόλυτη ελευθερία ν' αποφασίσει για την πορεία της διδασκαλίας. Ίσως, αυτό ήταν πλεονέκτημα για τον Αλέξανδρο, γιατί με αυτόν τον τρόπο απόκτησε, από τον μεγαλοφυή και τον ενδελεχώς εκπαιδευμένο δάσκαλό του, ενορατικές γνώσεις, όχι μόνο για τα καλύτερα έργα της ελληνικής γραμματείας, αλλά επιπλέον περίπου για καθετί, οτιδήποτε θα μπορούσε κανείς να αποκαλέσει γενική εγκυκλοπαιδική παιδεία, στις συνθήκες εκείνης της εποχής, κυρίως φυσικές δεξιότητες, ιατρική και γεωμετρία. Οι αντιλήψεις για τη φύση της ζωής, τις οποίες η γενόμενη παγκόσμια μεγαλοφυΐα μπόρεσε να μεταδώσει στον υψηλό μαθητή της, με τον καιρό θα έδειχνε ότι ήταν η πολυτιμότερη προετοιμασία για το μελλοντικό του έργο, την κατάκτηση και την αξιοποίηση όλου του τότε γνωστού κόσμου. Ο Αριστοτέλης, πιθανώς, να μην εντυπωσίασε προσωπικά τον κριτικό και ίσως το ολιγότερο όμοια ιδιοφυή μαθητή. Στον μαθητή αυτόν έριξε σπόρους σκέψης, τους οποίους μόνο ένας Αλέξανδρος θα ήταν σε θέση, αργότερα, να μεταφυτέψει σε πρόσφορο έδαφος.

Αν συγκρίνουμε τη μοίρα και το έργο του Αλεξάνδρου με τα θεωρητικά συστήματα, τα οποία ο Αριστοτέλης σκιαγράφησε, στη φιλοσοφική σχολή του και στην αίθουσα διαλέξεων, ως αρχές για την πορεία του κόσμου, δεν θ' αποφεύγαμε τον αναστοχασμό, ότι και οι δύο υπήρξαν με το τρόπο τους οι μεγαλύτεροι της εποχής τους.  Όπως δυο πλανήτες που έρχονται σ΄ επαφή μεταξύ τους για μια στιγμή, έτσι κι αυτοί αλληλοεπηρεάστηκαν σε κάποιο βαθμό, αν και η επίδραση αυτή στην αρχή ήταν ελάχιστα αμοιβαία. Κι όμως, οι σκέψεις που ο παντογνώστης “υφηγητής” εμφύσησε στην ευαίσθητη ψυχή του Αλεξάνδρου, πρέπει να είχαν, υποσυνείδητα, καθορίσει πολλά από το μελλοντικό έργο του. Το ότι ο Αριστοτέλης ξύπνησε και ανάπτυξε μέσα του το ενδιαφέρον για τον κόσμο, για τον οποίο ο Αριστοτέλης μόνο είχε ακούσει ή με τη βοήθεια της φαντασίας του μπορούσε να έχει μια παράσταση, το ότι αυτός ενέτεινε το πόθο του Αλεξάνδρου να εξουσιάσει αυτόν τον κόσμο, είναι μια συναρπαστική ιδέα. Επιπλέον, του έδωσε αναμφίβολα πολλές πολύτιμες πρακτικές υποδείξεις: την επίγνωση για τη σημασία της αποτελεσματικής ιατρικής περίθαλψης σ΄ έναν μεγάλο στρατό, το όφελος με τη συλλογή όσον το δυνατό περισσότερο ερευνητικό υλικό από τις επερχόμενες μακρινές εκστρατείες, την αναγκαιότητα να κρατάει  ακριβείς σημειώσεις για την εξέλιξη κάθε ημέρας κ,λπ. Ο Αριστοτέλης με τη διδασκαλία του σίγουρα συνέβαλε  στο ότι η μεγαλοπρεπής κατακτητική εκστρατεία του Αλεξάνδρου δεν περιορίστηκε σε μία απλή πολιτική εκστρατεία εκδίκησης των Περσών, αλλά εξελίχτηκε στην πρώτη γεωγραφική – φυσικοεπιστημονική -εθνογραφική αποστολή που η παγκόσμια ιστορία γνωρίζει. Η πολιτική κατεύθυνση και η αντίληψη για τους ανθρώπους, τις χώρες και τα συστήματα κρατών που είχε ο Αλέξανδρος, όμως, είναι ελάχιστα πιθανόν να είχαν επηρεαστεί σε αξιόλογο βαθμό από τον θεωρητικό ρήτορα. Ο Αριστοτέλης ήταν ένας σωβινιστής Έλληνας, στενόκαρδος και μικρόψυχος, ενώ ο Αλέξανδρος ήταν προσανατολισμένος κοσμοπολίτικα, όπως γενικά οι Μακεδόνες, λόγω της επιρροής των κυνικών φιλοσόφων. Γι αυτόν, η Μακεδονία ήταν βέβαια η πατρίδα του και η αφετηρία του, αλλά το πεδίο δράσης του όλος ο κόσμος. Αν οι διαφορές αυτές είχαν φανεί από την αρχή, στην αίθουσα της Μιέζα, δεν το γνωρίζουμε με σιγουριά. Ο Αριστοτέλης στην Ηθική του, βέβαια, έχει πει τη φράση, ότι δεν είναι κατάλληλο για τους νέους ν΄ ακούνε λόγους για πολιτική και πολιτειολογία, τη στιγμή που δεν έχουν εμπειρία, αλλά είναι ελάχιστα πιθανό, ότι η συγκεκριμένη φράση προέκυψε εξ' αιτίας κάποιας  όχι και τόσο αρμονικής συζήτησης με τον Αλέξανδρο για παρόμοια θέματα. Αντίθετα, μπορεί να τολμήσει κάποιος να συμπεράνει, ότι ακόμα και η όρεξη του νεαρού Αλεξάνδρου για το μεγάλο κόσμο, όπως και τα μελλοντικά του ταξίδια και οι κατακτήσεις, κέντρισαν τον γέροντα θεωρητικό να διευρύνει τον ορίζοντά του πέρα από τα σύνορα του μικρού κράτους και της πατρίδας.

Τα ήσυχα χρόνια πάνω στη Μιέζα τελείωσαν. Ο Φίλιππος έφυγε σε σημαντικές στρατιωτικές επιχειρήσεις, και ο δεκαεφτάχρονος Αλέξανδρος έμεινε για να είναι ο κυβερνήτης της χώρας του. 

(Mετάφραση από τα Σουηδικά στα Ελληνικά: Ο.Π., 2009)